З усіх тыпаў гістарычных крыніц планы і панарамныя выявы гарадоў даюць найбольш поўную інфармацыю пра іх страчанае аблічча: планіроўку, выгляд гістарычных помнікаў, мікратапаніміку. На жаль, у нашай краіне гэтыя планы пачалі стварацца толькі ў ХVІ ст., спачатку толькі для самых важных гарадскіх цэнтраў (Вільня, Гародня), пазней у сувязі з тымі ці іншымі падзеямі (як правіла, дзеля практычных ваенна-тапаграфічных мэтаў) паступова з’яўляліся і планы іншых. Прычым ніякай сістэмы ці паслядоўнасці ў гэтым працэсе не назіралася. Чыста выпадкова мы лепш ведаем, як выглядаў, напрыклад, Клецк пачатку ХVІІ ст., чым тагачасны Менск, для якога “дайшла чарга” толькі ў канцы ХVІІІ ст. (прынамсі, самая ранняя вядомая панарама горада паходзіць прыкладна з 1775 г.). Ужо з далучэннем Беларусі да Расійскай імперыі і правядзеннем генеральнага межавання картаграфаванне беларускіх гарадоў набыло суцэльны, стандартызаваны характар. Таму кожны новы, невядомы раней план ці панарама дарасійскіх часоў мусяць уважліва вывучацца ў супастаўленні з ужо вядомымі — як графічнымі, так і тэкставымі — матэрыяламі, дзеля больш дакладнай рэканструкцыі гістарычнага ландшафта Беларусі ў Сярэднявечча і Новы час.

Большасць планаў ХVІ—ХVІІІ ст. стваралася замежнымі картографамі і, магчыма, замежныя калекцыі тояць яшчэ багата невядомых скарбаў нашае гісторыі. Да адной з такіх належыць калекцыя планаў гарадоў і крэпасцяў Еўропы саксонца Яна Георга Максымільяна фон Фюрстэнхофа (1686—1753). Пазашлюбны сын саксонскага курфюрста Яна Георга ІІІ і, такім чынам, адзінакроўны брат польскага караля і вялікага князя літоўскага Аўгуста ІІ Моцнага, сваё прозвішча (“княскі двор” па-нямецку) ён атрымаў, відаць, з яўным намёкам на паходжанне. Гэтае паходжанне адкрыла яму шлях да даволі хуткай вайсковай кар’еры. Прафесія ваеннага інжынера, абраная Фюрстэнхофам, вымагала глыбокіх ведаў у фартыфікацыі, архітэктуры, картаграфіі, якія ён засвойваў з тыпова немецкай настойлівасцю. Набілітаваны ў 1741 г., Фюрстэнхоф у тым жа годзе атрымаў званне генерал-маёра, а праз два гады быў прызначаны камендантам корпуса ваенных інжынераў Саксоніі. Пабудаваны паводле ягонага ўласнага праекту, ягоны палац лічыўся адным з найбольш дасканалых у Дрэздэне. З 1732 г. да самога скону Фюрстэнхоф збіраў калекцыю планаў еўрапейскіх гарадоў і крэпасцяў, выкарыстоўваючы кожную магчымасць для набыцця ці капіравання чарговых планаў. Саксонскага інжынера, якому належыць аўтарства многіх з іх, цікавілі ў першую чаргу фартыфікацыйныя асаблівасці розных умацаваных пунктаў Еўропы. Але дзякуючы ўнікальнай паўнаце, яго збор мае вялізарнае значэнне для вывучэння гісторыі ўсіх тых гарадоў, чые планы трапілі ў поле зроку Фюрстэнхофа ¹.

Праз два гады пасля яго смерці, ў 1755 г., ўдава Шарлота Эмілія прадала калекцыю з некалькіх соцень аркушаў міністру графу Брулю за 6 тыс. талераў (якія, зрэшты, так ніколі і не былі ёй выплачаныя), а пазней большая частка калекцыі, пераплеценая ў трох тамах, трапіла у Саксонскую краёвую бібліятэку ў Дрэздэне (501 план на 458 табліцах), а некаторыя іншыя планы — у Прускую дзяржаўную бібліятэку ў Берліне. У 1933 г. гэтыя часткі калекцыі даследаваў вядомы польскі гісторык картаграфіі Караль Бучак, які адзначыў наяўнасць у ёй, разам з планамі гарадоў кароннай Польшчы, некалькіх планаў беларускіх гарадоў: Слуцка ды Быхава ў Дрэздэне і Бярэсця ды Слуцка ў Берліне ². Наколькі нам вядома, Фюрстэнхоф не бываў у Вялікім княстве, але, улічваючы яго блізкае сваяцтва з Аўгустам ІІ Моцным, у яго не мусіла быць вялікіх праблем з доступам да тутэйшых картаграфічных матэрыялаў. Пазней пра гэтыя планы са спасылкай на Бучака пісаў польскі гісторык Александровіч у сваёй вядомай манаграфіі пра картаграфію ВКЛ ³. Аднак на вялікі жаль, за пасляваенны час, калі кантакты з “брацкай” ГДР былі досыць шматлікімі і разнастайнымі, ніхто ў БССР а пасля і ў незалежнай Беларусі не парупіўся, каб звярнуцца ў згаданыя біблятэкі, якія, на шчасце, захавалі збор Фюрстэнхофа — нягледзячы на выпрабаванні ІІ сусветнай вайны, асабліва цяжкія і для Берліна і для Дрэздэна. Там нам і ўдалося набыць копіі планаў, якія зараз упершыню прапануюцца ўвазе чытачоў з мінімальнымі неабходнымі тлумачэннямі.

А) План Слуцка (Plan von Sluczk). Захоўваецца ў 2-м томе збора планаў Фюрстэнхофа ў Саксонскай Зямельнай бібліятэцы (Дрэздэн) ⁴. Памер арыгіналу 52 х 35 см. Магчыма, узыходзіць да плану Слуцка Eigendlicher Abris von Stadt und Festung Slucko (1704), аўтарам якога быў Якуб Фойгт (Jacobus Voigt) і які знаходзіцца ў бібліятэцы Расійскай Акадэміі Навук (Санкт-Пецербург) ⁵. Дагэтуль у беларускай гісторыяграфіі выкарыстоўваецца толькі значна пазнейшы план Слуцка, створаны ў канцы ХVІІІ ст. ⁶. На плане добра відаць усе тры замкі і знешнія гарадскія ўмацаванні, падрабязна паказаная вулічная сетка, але яго каштоўнасць зніжаецца амаль поўнай адсутнасцю тлумачальных надпісаў (падпісаныя толькі р. Случ і дарога на Пагост). Арыгінал плана мог быць зняты пад час Паўночнай вайны або паходзіць ад тагачасных уладальнікаў Слуцкага княства, нямецкіх князёў Нойбургаў, пры якіх т.зв. “Нойбургскія маёнткі” складалі ў ВКЛ своеасаблівую “дзяржаву ў дзяржаве” (1695—1744).

Б) План аблогі Быхава рускім войскам у 1707 г. Таксама знаходзіцца ў 2-м томе дрэздэнскага збора ⁷. Памер арыгіналу 27 х 35,5 см. Мае назву: Plan von der Stadt Bychow wiefolche A(nn)o 1707 von Ihro Maj: des Czaaren Trouppes Attaquiret und den 4.Juny mit accort übergangen (“План горада Быхава, які ў 1707 г. атакаваны войскамі яго вялікасці цара і 4 чэрвеня заняты імі паводле пагаднення”). Адсюль вынікае, што план зняты адным з нямецкіх афіцэраў Пятра І пад час аблогі 1707 г. ⁸, якая скончылася капітуляцыяй прыхільнікаў шведаў братоў Сініцкіх. На плане пазначаныя:

1. das Schloss (замак)
2. die Katholische Kirche (каталіцкі касцёл)
3. Russische Kirche (“руская” царква)
4. IudenSchule (сінагога)
5. MagazinHaus (вайсковы магазін)
6. Uniatische Kirch (уніяцкая царква)
7. Mohilover Thor (Магілёўская брама)
8. Bychower Thor (Быхаўская брама)
9. Campement der Russen (лагер рускіх)
10. Rangirung der Russen als die Schwedische Garnison aus Marchieret (пазіцыя рускіх пасля вываду шведскіх войскаў)

Гэты план, здаецца, самы ранні ў гісторыі гэтага беларускага горада. На яго прыкладзе можна прасачыць роднасць планаў з калекцыі Фюрстэнхофа з планамі, якія захоўваюцца ў іншых зборах. Публікаваны план Быхава мае падабенства, напрыклад, з планам Копысі 1707 (ці 1708) г. ⁹, які захоўваецца ў бібліятэцы РАН, арыгінал якога створаны, відаць, па-нямецку, але пазней скапіраваны на французскай мове. Стыліcтычныя асаблівасці афармлення планаў, блізкасць часу іх стварэння і саміх адлюстраваных на іх гарадоў дазваляюць меркаваць калі не пра тоеснасць аўтараў, то пра іх належнасць да адной картаграфічнай школы.

В) План Бярэсця пачатку ХVІІІ ст. Знаходзіцца ў Прускай дзяржаўнай бібліятэцы ў Берліне ¹⁰. Арыентаваны на ўсход. Памер арыгіналу 41 х 50 см, маштаб 1 : 4000. Копія, як вынікае з надпісу на плане, знятая Фюрстэнхофам у 1740 г., але арыгінал паходзіць, відаць, з 1710-х гг. Мае назву: Plan von der Stadt Brzesc in Litthauen. На плане, ўвогуле вельмі дэталёвым (бо тут паказныя нават самыя нязначныя гарадскія будынкі), асобна пазначаныя:

1. Jesuiter Closter (кляштар езуітаў)
2. Augustiner Closter (кляштар аўгусцінцаў)
3. Dominicaner Closter (кляштар дамініканцаў)
4. Bernardiner Closter (кляштар бернардзінцаў)
5. Religicusis von St. Bernhard (кляштар бернардзінак)
6. Religicusis von St. Brigitti (кляштар брыгітак)
7. Russisch Closter und Kirchen (“рускія” манастыры і цэрквы)
8. Palais von Sapiha (палац Сапегі ¹¹)
9. Palais de Burkowskii (палац Буркоўскага ¹²)
10. Das Rathhaus (ратуша)
11. Die Juden Schule (сінагога)
12. Alte Scloss (стары замак)
13. Ruinirte Werke (руіны)
14. Tirespol Scloss und Stadt gehöret dem Feldherrn Poczin (çамак і горад Цярэспаль, якія належаць гетману Пацею ¹³)
15. hoher Damm nach Tierespol (высокая грэбля за Цярэспалем)
16. bey anlauffenden Wasser innendirt (мясцовасці, якія затапляюцца ў высокую ваду)
17. Juden Kirchhoff (яўрэйскія могілкі)

Для дэталёвай рэканструкцыі тапаграфіі Бярэсця ХVІІ—ХVІІІ ст. гэты план паслужыць добрым дапаўненнем да вядомай панарамы аблогі Бярэсця шведска-венгерскімі войскамі ў 1657 г. Тую панараму выканаў з натуры шведскі ваенны картограф Эрык Дальберг і ў адным з наступных нумароў “Спадчыны” аўтар мяркуе распавесці пра досыць цікавыя акалічнасці паўстання гэтага, а таксама іншых твораў Дальберга, якія датычаць гісторыі ваенных дзеянняў Швецыі супраць ВКЛ у 1656—1657 гг. Што ж да Бярэсця, то калісьці ці не найбольш цэласны і найпрыгажэйшы гарадскі архітэктурны ансамбль Беларусі, амаль цалкам варварскі знішчаны рускімі пры будаўніцтве крэпасці ў 1830-х гг., заслугоўвае таго, каб быць адноўленым хаця б “віртуальна”. І калі пра многія архітэктурныя помнікі, найперш культавыя, былога Бярэсця, напісана безліч энцыклапедычных артыкулаў, то, напрыклад, пра прыватныя палацы вядома пакуль не вельмі шмат. Значыцца, наперадзе новыя пошукі і новыя знаходкі.