1 Імя тваё “Белая Русь”. Мн., 1991.

2 У больш шырокім аспекце гісторыя назвы Белая Русь з’яўляецца прадметам даследавання такой спецыфічнай дысцыпліны, якую на Захадзе прынята называць “гісторыя ідэй” і якая займаецца праблемамі эвалюцыі ментальнасці, адлюстравання рэчаіснасці ў свядомасці людзей розных эпох і культур у форме пэўных вобразаў, паняццяў і тэрмінаў.

3 Ламанский В. “Белая Русь” // Живая старина. Вып. III. СПб., 1890 (1891); Потебня А. А. Этимологические заметки // Живая старина. Вып. III. СПб., 1890 (1891); Энциклопедический словарь. (Брокгауз и Ефрон). Т. 5. СПб., 1891. С. 173. (У апошнім артыкуле Белай Руссю лічыцца толькi Магiлёўская i частка Вiцебскай губ.). У тым жа 1891 г. з друку выйшла „Дудка беларуская“, у якой Ф. Багушэвiч дастасоўваў назву Беларусь да ўсёй тэрыторыi краiны ў яе тагачасных этнаграфічных межах.

4 Анучин Д. Н. Рельеф поверхности Европейской России в последовательном развитии о нем представлений // Анучин Д. Н., Борзов А. А. Рельеф Европейской части СССР. М., 1948.

5 Анучин Д. Н. Адольф Эрик Норденшельд // Землеведение. 1901, Кн. 3—4. С. 250—258.

6 Замысловский Е. Е. Описание Литвы, Самогитии, Руссии и Московии Себастиана Мюнстеpа // ЖМHП. Ч. CCXI. СПб., 1880, № 9. С. 110; Пра Замыслоўскага гл.: Чарапiца В. Ягор Ягоравiч Замыслоўскi // БГЧ. 1996. № 2.

7 Грыцкевiч А. П. Белая Русь // Францыск Скарына i яго час: Энцыклапедычны даведнiк. Мн., 1988. С. 263; Юхо Я. А. Белая Русь // ЭГБ. Т. 1. Мн., 1993. Сс. 492—493; Чаквiн І. У., Юхо Я. А. Белая Русь // Этнаграфiя Беларусi: Энцыклапедыя. Мн., 1989. С. 77.

8 Гл., напрыклад: Киркор А. К. Белорусское Полесье // Живописная Россия. Репринтное воспроизведение изд. 1882 г. Мн., 1993. С. 249.

9 История БССР. Мн., 1961. С. 74; Белорусская ССР на международной арене. Под ред. К. В. Киселёва. Мн., 1961. Сс. 12—13; Белая Русь // СИЭ. Т. 2. М., 1962. С. 211.

10 Цiтоў А. К. Гарадская геральдыка Беларусi. Мн., 1989. С. 35.

11 Тарасаў К. Памяць пра легенды: постацi беларускай мiнуўшчыны. С. 45; Zaprudnik J. Belarus at a Crossroads in History. Boulder—San Francisco—Oxford, 1993. P. 2—3.

12 Власт. Матэрьялы для беларускага слоўнiка // Крывiч. № 4, 1923; Vakar P. The name “White Russia”. The American Slavic and East European Review. October, 1949. Vol. VIII. P. 204—205; Иванов Вяч. Цветовая символика в географических названиях в свете данных топологии (К названию Белоруссии) // Імя тваё “Белая Русь”. С. 135.

13 Греков И. Б. Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV—XVI вв. М., 1963. С. 42; Трубачев О. Н. Ранние славянские этнонимы — свидетельства миграции славян // Вопросы языкознания. 1974. № 6. С. 51; Агеева Р. А. Страны и народы: происхождение названий. М., 1990. С. 146, 150; Трубачоў А. Не ад белай адзежы i светлых вачэй // Беларуская мiнуўшчына. 1993. № 1. С. 8.

14 Maсczak W. Biaіa, Czarna i Czerwona Ruњ // International journal of Slavic linguistics and poetics. Vol. 19, 1975. P. 38—39.

15 Иванов Вяч. Цветовая символика в географических названиях в свете данных топологии (К названию Белоруссии) // Імя тваё “Белая Русь”. С. 117—136.

16 Ильинский Г. К вопросу о происхождении названия “Белая Русь” // Slavia VI. Praha, 1927. S. 391—393.

17 Крапiвiн П. Паходжанне назваў “Русь”, “Белая Русь”, “Чорная Русь” i “Чырвоная Русь” // Весцi АН БССР. Сер. грамадскiх навук. 1956. № 3. С. 60—61.

18 Рогалеў А. Ля вытокаў Белай Русi // Імя тваё “Белая Русь”. С. 159—160.

19 Рогалев А. Ф. Белая Русь и белорусы (в поисках истоков). Гомель, 1994. С. 92.

20 Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. Нью–Джэрзi. 1978. С. 24—29.

21 Рогалев А. Ф. Белая Русь и белорусы (в поисках истоков). С. 87.

22 Насевiч В. Пачаткi Вялiкага княства Лiтоўскага: Падзеi i асобы. Мн., 1993. С. 110.

23 Рамсей Р. Открытия, которых никогда не было. М., 1982. С. 67—74.

1. “Тацiшчаўскiя звесткi” i праблема дакладнай атрыбуцыi

24 Татищев В. Н. Введение к гисторическому и географическому описанию Великороссийской империи // Избранные труды по географии России. М., 1950. С. 145; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў // Імя тваё “Белая Русь”. С. 14.

25 Татищев В. Н. История Российская. Т. 2. 1963. С. 146, прим. 389, с. 265; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь” // Старонкi гiсторыi Беларусi. Мн., 1992. С. 64.

26 Татищев В. Н. История Российская. T. 4. 1964. С. 251.

27 Татищев В. Н. Предложение о сочинении истории и географии российской // Избранные труды по географии России. С. 79.

28 Татищев В. Н. О географии вообсче и о русской // Избранные труды по географии России. С. 219; Татищев В. Н. История Российская. Т. 1. М.—Л., 1962. С. 355; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. С. 14.

29 Тарасаў К. Памяць пра легенды: постацi беларускай мiнуўшчыны. С. 45—46.

30 Татищев В. Н. История Российская. Т. 1. С. 433.

31 Тамсама. Т. 1. С. 287.

32 Тамсама. Т. 1. С. 355; Юхо Я. А. Белая Русь. С. 492—493; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. С. 13; Юхо Я. Пра назву “Беларусь” // Полымя. 1968. № 1. С. 179.

33 Ильинский Г. К вопросу о происхождении названия “Белая Русь”. С. 388.

34 Гл. Максiмовiч Р. Рэц.: Vakar P. The name “White Russia”. The American Slavic and East European Review. October, 1949. Vol. VIII // Запiсы БІНІМ. New York, 1954. № 2 (6). С. 117; Maсczak W. Biaіa, Czarna i Czerwona Ruњ. P. 31; Чаквiн І. У., Юхо Я. А. Белая Русь. С. 77; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 63.

35 Пештич С. Л. Русская историография XVIII в. Ч. I. Л., 1961. C. 245.

36 Чаквiн І. У., Юхо Я. А. Белая Русь. C. 77.

37 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 1, Т. II. М., 1988. Прим. 262, стб. 109; Кучкин В. А. Формирование государственной территории Северо–Восточной Руси в X—XIV вв. М., 1984. C. 8.

38 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 2, Т. VI. М., 1989. Стб. 78, прим. 598.

39 Чамяpыцкi В., Жлутка А. Пеpшая згадка пpа Белую Русь — XIII ст.! // Адpаджэнне. Гiстаpычны альманах. Мн., 1995. С. 145; Апiсанне земляў (з Дублiнскага pукапiсу XIII ст.) // Спадчына. 1993. № 6. C. 68; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 64.

40 Зимин А. А. Формирование боярской аристократии в России во второй половине XV — первой трети XVI в. М., 1988. C. 82.

41 Шахматов А. А. О так называемой Ростовской летописи. М., 1904. C. 9; Пештич С. Л. Русская историография XVIII в. Ч. I. C. 258.

42 Тамсама. C. 241.

43 Козлов В. П. Тайны фальсификации. М., 1996. C. 23.

44 Крапiвiн П. Паходжанне назваў “Русь”, “Белая Русь”, “Чорная Русь” i “Чырвоная Русь”. C. 65; Грыцкевiч А. П. Белая Русь. С. 263; Гiсторыя Беларусi. Пад рэд. А. Г. Каханоўскага i iнш. Мн., 1996.

45 ПСРЛ. Т. 2. СПб., 1843. C. 227; Гiсторыя Беларусi ў дакументах i матэрыялах. Т. 1. Мн., 1936. C. 52; БЭФ. Т. 1. Мн., 1959. C. 70; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. C. 9. Ермалаеўскi спiс памылкова падае гэтыя падзеi пад 6813 (1305), а не 1325 г.

46 ПСРЛ. Т. 2. СПб., 1843. C. VII; Шахматов А. А. Обозрение русских летописных сводов XIV—XVI вв. М.—Л., 1938. C. 103; Лихачёв Д. С. Русские летописи и их культурно–историческое значение. М.—Л., 1947. C. 431.

47 Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. C. 67; Апiсанне земляў. C. 68.

48 Stryikowski M. Kronika Polska, Litewska, Їmуdzka i wszystkiej Rusi. T. I. Warszawa, 1846. S. 378.

49 Пештич С. Л. Русская историография XVIII в. Ч. I. C. 257—258.

50 Можейко H. С., Игнатенко А. П. Дpевнеpусский язык. Мн., 1988. C. 24; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. C. 67.

51 Dicitur modo haec villa esse Borthniky in Russia Alba que dicitur occupata per dominum palatinum Polocensem. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezyi wileсskiej. T. I. Krakуw, 1948. S. 73.

52 Областной пинкос Ваада главных еврейских общин Литвы. Т. 1. 1623—1664. СПб., 1909. C. 48—49.

53 Гiсторыя Беларусi ў дакументах i матэрыялах. T. 1. C. 381; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. C. 70.

54 У 1981 г. Descriptiones terrarum была ўведзена ў абарот у Польшчы, у 1984 г. — у Лiтве, i толькi ў 1988 г. пра яе нарэшце даведалiся на Беларусi. Colker M. L. America rediscovered in thirteenth century? // Speculum. A journal of medieval studies. Cambridge. Vol. 54. No. 4. October 1979. P. 712—726; Gуrski K. Descriptiones terrarum. Nowo odkryte џrуdіo do dziejуw Prus w XIII wieku // Zapiski historyczne. T. XLVI, z. 1. 1981. S. 7—16; Вячорка В. Што суседзi кажуць? // Крынiца. 1988. № 2; Апiсанне земляў (з Дублiнскага pукапiсу XIII ст.) // Спадчына. 1993. № 6; Чамяpыцкi В., Жлутка А. Пеpшая згадка пpа Белую Русь… C. 150; Чамярыцкi В. Дублiнскi рукапiс // ЭГБ. Т. 3. Мн., 1996. C. 305.

55 Gуrski K. Descriptiones terrarum. S. 12.

56 Gуrski K. Henryk–Heidenreich, pierwszy biskup chelmiсski // Studia nad histori№ dominikanуw w Polsce. T. 1. Warszawa, 1978. S. 182.

57 Характэрна, што асноўная ўвага адкрывальнiка Апiсання земляў М. Колкера была засяроджана зусiм не на першай згадцы пра Белую Русь, а на магчымай iнфармаванасцi аўтара аб iснаваннi Амерыкi. Барталамей Англійскі таксама ведаў пра адкрыццi нарманаў у Паўночнай Амерыцы, бо згадваў у сваiм творы Вiнланд (Vinlandia). Вывучаючы лёс Белай Русi, можна правесцi нямала паралеляў з гiсторыяй адкрыцця Новага Свету i яго адлюстравання на геаграфiчнай карце. Часта пра iх паведамляюць адны i тыя ж крынiцы. М. Вальдзеемюлер, якi першым змясцiў на карце назву Амерыка (1507 г.), быў аўтарам i многiх карт з выявай Белай Русi. Тое ж можна сказаць i пра iншых географаў, iмены якiх звязаныя з адкрыццём Амерыкi для свету — С. Кабота, Р. Торна i iншых. Канешне, гэта звычайнае супадзенне. Але калi б закiнутаму краю на ўсходзе Еўропы даставалася хаця б часцiнка тае ўвагi навукоўцаў, якая ўдзялялася Новаму Свету, наўрад цi загадка паходжання сучаснага iмя нашай краiны пратрывала б да гэтых дзён.

58 [Pruscia]… sic progreditur ad occidentem ad Carilos paganos, qui sunt regno contermini Nortmannorum. Dicti Carili sunt siluestres homines multum rudes…Ex hiis unus, audiens fratrem Vaislanum socium meum in Alba Ruscia predicamem, sollicitabat cum ut cum ipso intraret ad prefatos Carilos, asserens quod absque dubio deo uero eosdem acquireret per baptismum et pro uoto ibidem ecclesias fabricaret. Colker M. L. America rediscovered… P. 725; Aпiсанне земляў. C. 65; Gуrski K. Descriptiones terrarum. S. 10; Чамяpыцкi В., Жлутка А. Пеpшая згадка пpа Белую Русь... C. 144.

59 Апiсанне земляў. С. 67; Чамярыцкi В. Дублiнскi рукапiс // ЭГБ. Т. 3. C. 305.

60 Хроника Ливонии. Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. М.—Л., 1938. Прим. 3. С. 248.

61 Рамм Б. Я. Папство и Русь в X—XV вв. М.—Л., 1959. C. 177.

62 Шаскольский И. П. Борьба Руси против крестоносной агрессии на берегах Балтики в XII—XIII вв. Л., 1978. C. 208—209.

63 У 968 г. у Магдэбургу было заснаванае арцыбіскупства, якому мусілі падпарадкоўвацца ўсе нaваствораныя біскупствы на ўсход ад р. Лабы. Больш падрабязна пра гэта гл.: Жлутка А. Заходняе хрысціянства на Беларусі // Наша вера. 1998. № 1. С. 74.

64 Albania Asiae minori est provincia a colore populi nuncupata eo quod albo crine nascantur... Бартоломей Английский. О свойствах вещей (De proprietatibus rerum) // Матузова В. И. Английские средневековые источники IX—XIII вв. М., 1979. C. 72, 80. На славутай сярэдневечнай карце свету з англiйскага г. Херэфорд албаны, паказаныя як народ Крайняй Поўначы, характэрызуюцца наступным чынам: Albani pupillam glaucam habent et plus nocte vident. Гл. таксама заўвагу 75.

65 Перакладчык і каментатар Бэкана В. Матузава паслядоўна правiць у “Вялiкім творы” “Албанiю” на “Аланiю”. Гл.: Матузова В. Английские средневековые источники. Прим. 72, с. 227; прим. 86, с. 228. Але наўрад ці такая карэкцыя абгрунтаваная: калі мы маем справу з геаграфічнай наменклатурай вучоных сярэднявечча, іх тэрміны не заўжды можна адназначна суаднесці з сучаснымі.

66 Бэкон Р. Великое сочинение // Матузова В. Английские средневековые источники. С. 199, 213. Гэтым паселiшчам магла быць хазарская крэпасць Саркел, пасля паходу Святаслава ў 965 г. руская Белая Вежа.

67 Тамсама. С. 199, 212.

68 Тамсама.

69 Тамсама.

70 Матузова В. Английские средневековые источники. прим. 65, с. 227; прим. 83, с. 228.

71 Бэкон Р. Великое сочинение. C. 199, 213. Што датычыць папярэднiка Бэкана, Адама Брэменскага, ён уважаў “русцэнаў” народам, блiзкiм да грэкаў, палiчыўшы аднолькавасць канфесiй i блiзкасць алфавiтаў за прыкмету этнiчнай роднаснасцi.

72 Graesse J. G. Th. Orbis Latinus oder Verzeichniss der lateinischen Benennungen. Dresden, 1861. S. 7.

73 Попов А. И. Названия народов СССР. Введение в этнонимимику. Л., 1973. C. 136—137.

74 Pritsak O. The Origin of Rus’. Vol. I. Old Scandinavian sources then the sagas. Cambridge, Mass., 1981. P. 523, 798.

75 Schedel H. Liber Chronicarum. Nurembergiae, 1493. Secunda etas mundi. Folium XIV. Albania a colore populi sic nominata eo quod albo crine nascant homines — амаль даслоўнае супадзенне з Барталамеем — гл. заўв. 64.

76 “Cледует обратить внимание на то, что господствующий тип белоруссов — крайние блондины с голубыми или светлосерыми глазами”. Гл.: Карский Е. Белоруссы. Введение к изучению языка и народной словесности. Вильна, 1904. C. 117. Выказванне на гэты конт Тацiшчава гл. заўв. 31.

77 Томсон Дж. История древней географии. М., 1955. C. 356.

78 Іbi sunt etiam [in Ruzzia], qui dicuntur Alani vel Albani, qui lingua eorum Wizzi dicuntur, crudelissimi ambrones, cum canitie nascuntur; de quibus Solinus meminit. Scriptores Rerum Germanicarum in usum scholarum. Magistri Adam Bremensis Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. P. 248 (Lib. IV, cap. XIX); Тиандер К. Поездки скандинавов в Белое море. СПб., 1906. C. 47; Пименов В. В. Вепсы. Очерк этнической истории и генезис культуры. М.—Л., 1965. C. 27; Голубева Л. А. Весь и славяне на Белом озере. X—XIII вв. М., 1973. C. 5; Уpбан П. Да пытаньня этнiчнай пpыналежнасьцi стаpажытных лiцьвiноў. Мн., 1994. C. 80. Гай Юлiй Солiн — рымскi вучоны першай паловы III в., аўтар трактата Collectanea rerum memorabilium (“Збор рэчаў, годных упамiнання”); iншая назва гэтага твора — De situ orbis. Аланаў змешвалі з албанамі яшчэ і ў XVI ст. (напрыклад, Франчэска Т’епала — гл.: Аннинский С. А. Рассуждение о Московии Франческо Тьеполо // Исторический архив АН СССР. Т. III. М., 1940. C. 328, 346), што, магчыма, адыграла ролю ва ўзнікненні “трансрыфейскай” Белай Русі (гл. раздзел 6).

79 “Туркi” (Turci) Адама Брэменскага могуць адпавядаць цюркскім народам, паколькі для яго Фінская затока і Азоўскае мора знаходзіліся зусім побач, калі не злучаліся. (Гл., напрыклад: Strumiсski B. Linguistic Interrelations in Early Rus’. Northmenn, Finns, and East Slavs (Ninth to Eleventh Centuries). Rome, 1996. P. 269). Такому тлумачэнню, як мы ўбачым ніжэй, не пярэчыць і схільнасць многіх пазнейшых аўтараў да лакалізацыі Белай Русі ў Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі. Але, магчыма, Адам меў на ўвазе жыхароў ваколіц сучаснага г. Турку ў Фінляндыі.

80 At vero a parte aquilonari revertentibus ad ostium Baltici freti, primi occurunt Nortmanni, deinde Sconia prominet regio Danorum, et supra eam tenso limite Gothi habitant usque ad Bircam. Postea longis terrarum spatiis regnant Sueones usque ad terram feminarum. Supra illas Wizzi, Mirri, Lami, Scuti et Turci habitare feruntur usque ad Ruzziam. In qua denuo finem habet ille sinus. Itaque latera illius ponti ab austro Sclavi, ab aquilone Suedi possederunt. Scriptores Rerum Germanicarum in usum scholarum. Magistri Adam Bremensis Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. P. 242 (Lib. IV, cap. XIV).

81 П. Урбан, абвяргаючы iдэнтычнасць “албанаў” i весi, бачыў у першых заходнеславянскi племянны саюз вiльцаў (люцiчаў) (Уpбан П. Да пытаньня этнiчнай пpыналежнасьцi стаpажытных лiцьвiноў. C. 80). Але гэтыя “вiльцы–славяне ці люцiчы” (Wilzi Sclavi vel Leuticii) у Адама неаднаразова згадваюцца ў iншых месцах, калi ён пералiчвае заходнеславянскiя народы — Wilzi, Leuticii, Pomerani, Polani, у той час як Wizzi разам з iншымi прыбалтыйскiмi народамi жылi usque ad Ruzzia Гл. Magistri Adam Bremensis Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. P. 75, 77, 79, 81, 165, 241, 245 etc.; Тиандер К. Поездки скандинавов в Белое море. C. 46. Зрэшты, раз–пораз Адам не вытрымлівае гэтага адрознення, ужываючы Wilzi і Wizzi як узаемазамяняльныя тэрміны.

82 Голубева Л. А. Весь и славяне... C. 5.

83 Пименов В. В. Вепсы. C. 29—30; Голубева Л. А. Весь и славяне... C. 7.

84 Рамм Б. Я. Папство и Русь в X—XV вв. C. 161—162.

85 Тамсама. C. 157.

86 Тамсама. C. 165—166.

87 Дробинский А. И. Русь и Восточная Европа во французском средневековом эпосе // Исторические записки. Вып. 26. М., 1948. C. 98.

88 Пименов В. В. Вепсы. C. 28.

89 ПСРЛ. Т. 2. СПб., 1908. Стб. 14; Шахматов А. А. Повесть временных лет. Т. 1. Пг., 1916. C. 19. На легендарнасць Сiнеўса, як i яго iзборскага “брата” Трувора, паказвае магчымасць тлумачэння iх iмёнаў са шведскае: sine hus (свой род) i thru varing (верная дружына).

90 Шахматов А. А. Повесть временных лет. Т. 1. C. 19.

91 Hовосельцев А. П. Восточные источники о восточных славянах и Руси VI—IX вв. // Дpевнеpусское госудаpство и его междунаpодное значение. М., 1965. C. 412; Ловмяньский Х. Русь и норманны. М., 1985. C. 105; Киpпичников А. H., Дубов И. В., Лебедев Г. С. Русь и ваpяги // Славяне и скандинавы. М., 1986. C. 206—207.

92 Хабургаев Г. А. Этнонимия “Повести временных лет” в связи с задачами реконструкции восточнославянского глоттогенеза. М., 1979. C. 212—226; Ловмяньский Х. Русь и норманны. C. 163—191; Киpпичников А. H., Дубов И. В., Лебедев Г. С. Русь и ваpяги. C. 202—203.

93 Голубева Л. А. Весь и славяне... С. 57. Пазнейшыя Белавозера i Белазёрск знаходзiлiся на паўднёвым беразе, чаму мы i не ўжываем нiдзе назву “Белавозера”, але: Белае возера.

94 tith haffdo the huxat ok vildo them sla

Klemming G. E. Gamla eller Eriks–kronikan // Svenska medeltidens rim–kroniker. Del. 1. Stockholm, 1865. S. 51 (радкі 1491—1495); Рыдзевская Е. А. Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. (Материалы и исследования). М., 1978. С. 115, 120. Рыдзеўская не выключала, што “Белае” — страчаная цяпер старажытная карэльская назва Ладажскага возера. На яго заходнiм беразе маюцца некалькi тапонiмаў з карэла–фiнскай асновай valkea — белы. Але, з іншага боку, назва можа быць i ўказаннем на “вiсаў” — вепсаў.

95 Мельникова Е. А. Древнескандинавские географические сочинения. М., 1986: Тексты, переводы, комментарий. С. 64, 65, 96, 146, 178.

96 Тамсама. С. 178.

97 Тамсама. С. 65, 96.

98 Тамсама. С. 64; Pritsak O. The Origin of Rus’. Vol. I. P. 523.

99 Мельникова Е. А. Древнескандинавские географические сочинения. С. 79.

100 Тиандер К. Поездки скандинавов в Белое море. СПб., 1906. С. 34; Strumiсski B. Linguistic Interrelations in Early Rus’. P. 268.

101 Голубева Л. А. Весь и славяне... С. 11.

102 Тиандер К. Поездки скандинавов в Белое море. С. 48.

103 Глазырина Г. В. Alaborg “Саги о Хальвдане, сыне Эйнстейна” // Дpевнейшие госудаpства на теppитоpии СССР. 1983. М., 1984. С. 201, 206, 207; Киpпичников А. H., Дубов И. В., Лебедев Г. С. Русь и ваpяги. С. 197.

104 The north–sheets of the map of Europe by Fr. Camocio, 1579 // Imago Mundi. VIII. Stockholm, 1951.

105 З Арсай часта звязваюць назву старажытнага Сарскага гарадзiшча ля Растова. Першымi насельнiкамi Растова былi не вепсы, а iншы фiнскi народ — мера (iх згадвае i Адам Брэменскi), але вікінгi i iх маглi называць Wizzi.

106 Nordenskjold A. E. Periplus. An essay on the early history of charts and sailing–directions. Stockholm, 1897. P. 17; Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. Пг., 1923. С. 75; Bagrow L. A history of the cartography of Russia up to 1600. V. 1. Wolfe Island, 1975. Fig. 8.

107 Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. С. 78; Славянски ръкописи, документи и карти за Българската история от Ватиканската апостолическа библиотека и секретния архив на Ватикана (IX—XVII век). София, 1978. № 24, табл. LVII. У канцы XVIII ст. планісфера належала кардыналу Стэфану Борджа (цяпер захоўваецца у Bibliotheca Apostolica Vaticana).

108 Ле Гофф Ж. Цивилизация средневекового Запада. М., 1992. С. 130. Аднак наўрад ці справядліва будзе аднесці гэтую заўвагу толькі да чалавека сярэднявечча. “Чалавек не ў стане зразумець нічога без дапамогі вобразаў (phantasmata); вобраз ёсць падабенства цялеснай рэчы; інтэлект суадносіцца з усеагульным, якое здабываецца з адзінкавых рэчаў” — гэтае выказванне Тамаша Аквінскага трэба прызнаць універсальным. Яно тычыцца свядомасці чалавека ўвогуле, незалежна ад таго, да якіх эпохі і культуры ён належыць. Месца Белай Русі як ментальнага вобраза ў сістэме геаграфічных уяўленняў чалавека Сярэднявечча і Новага Часу, у гістарычнай перспектыве, і з’яўляецца прадметам даследавання гэтай кнігі.

109 Ельницкий Л. А. Знания древних о северных странах. М., 1961. С. 60.

110 Гл., напрыклад: Cellarius Christophorus. Notitiae Orbis Antiqus. Lipsiae, 1706. P. 370—374.

111 Graesse J. G. Th. Orbis Latinus. S. 7, 171.

112

Von hern Friedreichen dem Chreuzzpekch // Peter Suchenwirt’s Werke aus dem vierzehnten Jahrhundert. Hrsg. von Alois Primisser. Wien, 1827. S. 46; Scriptores Rerum Prussicarum. Leipzig, 1863. II, s. 148—149; Ламанский В. “Белая Русь”. С. 247; Карский Е. Белоруссы. Введение к изучению... С. 115.

113 Peter Suchenwirt’s Werke aus dem vierzehnten Jahrhundert.. Anmerk. XIV. S. 254.

114 Псковские летописи. Вып. 1. М.—Л., 1941. С. 20—21; Вып. 2. М.—Л., 1955. С. 98—99.

115 Яшчэ адной асобай, якая магла “прыцягваць” назву Белая Русь на тэрыторыю сучаснай Беларусі, быў пінскі, полацкі і наўгародскі князь Нарымонт. Гл. пра яго: Krupa K. Ksi№їeta litewscy w Nowogrodzie Wielkim do 1430 r. // KH. R. C. 1993. № 1. Праўда, у такой кантамінацыі можна хутчэй западозрыць сучаснікаў Зухенвірта, чым яго самога: хаця ў 1377 г. ён разам з аўстрыйскім герцагам Альбрэхтам III браў удзел у крыжацкіх “рэйзах” на ВКЛ, але пра Белую Русь нічога не гаворыцца ў яго вершы, прысвечаным Альбрэхту III, дзе асвятляецца і выправа 1377 г. — а яна ж дасягнула полацкага фарпоста Друі. Гл. Peter Suchenwirt. Von Herzog Albrechts Ritterschaft // Peter Suchenwirt’s Werke aus dem vierzehnten Jahrhundert. S. 11—13.

116 ЭГБ. Т. 2. Мн., 1994. С. 186.

117 Eysenwurch di guten stat in Weizzen Reuzzen. Peter Suchenwirt. Von hern Hansen dem Trawner // Peter Suchenwirt’s Werke aus dem vierzehnten Jahrhundert. S. 59; Scriptores Rerum Prussicarum. Leipzig, 1863. II, s. 152; Ламанский В. “Белая Русь”. С. 248.

118 Di Weizzen Reuzzen heten mut

Peter Suchenwirt. Von hern Hansen dem Trawner. S. 59; Keller M. Perspektiven: Vorstellungen von “Riuzen” in der deutschen Literatur des Mittelalters // Russen und Russland aus deutscher Sicht 9.—17. Jahrhundert. Hrsg. von M. Keller. Mьnchen, 1988. S. 104.

119 ПСРЛ, Т. 28. М.—Л., 1963. С. 259; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen in einer Deutschen Chronik des 15. Jahrhunderts // Forschungen zur Osteuropaischen Geschichte. B. 27. Berlin, 1980. S. 302. Як заўважыў В. Янін, у Наўгародскай рэспубліцы традыцыйна суіснавалі дзве сістэмы “кармленняў” — літоўская (служылым князям з ВКЛ звычайна выдзяляліся Ладага, Арэшак, Карэла, Капор’е) і маскоўская, куды запрашаліся служылыя князі з тэрыторый, падкантрольных Маскве (звычайна з Белага возера ці Растова). Гл.: Янин В. Л. Новгородская феодальная вотчина (историко–генеалогическое исследование). М., 1981. С. 221.

120 Item so haben der von Polan und herczog Wytawt mit den von Pleschkow und den weisen Rewsen sich voreinet. Prochaska A. Codex epistolaris Vitoldi. Cracoviae, 1882. S. 245; Ламанский В. “Белая Русь”. С. 247; Карский Е. Белоруссы. Введение к изучению... С. 115; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 67.

121 wi sich herczog Witawt mit den Pleskouwern und den Grossen Nougardern und der ganzen Russchen czungen voreineget hat... her welle mit den Wissen Russen krigen. Prochaska A. Codex epistolaris Vitoldi. DXLIII, s. 262; Ламанский В. “Белая Русь”. С. 247; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 67. Мы здаемся, дзеля недаступнасці арыгіналу дакумента, на даціроўку Прахаскі (травень 1413 г.). В. Чаропка (Чаропка В. Імя ў летапісе. Мн., 1994. С. 394) адносіць гэты дакумент да 1414 г., калі гросмайстрам быў ужо Міхаэль Кюхмайстар.

122 Ламанский В. “Белая Русь”. С. 245; Карский Е. Белоруссы. Введение к изучению... С. 115; Ильинский Г. К вопросу о происхождении названия “Белая Русь”. S. 389; Мартос А. Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. Мн., 1990. С. 15; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 66.

123 Anno itaque eodem videlicet MCCCLXXXII Jagiello filius olim Olgerdi major princeps Litwanorum, qui aute annum et citra per Keystutum patruum suum cum matre fuerat captivitus, et in quodam castro Albae Russiae, Poloczk dicto, vinculis mancipatus, circa festum Pentecostes captivitatem evadens cepit castrum cum favore procerum Litwaniae Wilno dictum. — Kronika Jana z Czarnkowa (Joannis de Czarnkow. Chronicon Polonorum). Оprac. J. Szlachtowski // MPH. T. II. 1872. P. 719.

124 Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. Назовы й архэалёгія. Chicago, 1965. С. 125, 135; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 28.

125 Kronika Jana z Czarnkowa. P. 605—615. Больш падрабязна даціроўка розных спісаў Хронікі разглядалася польскай даследчыцай Брыгідай Кюрбісуўнай: Kьrbisуwna B. Studia nad Kronik№ wielkopolsk№. Poznaс, 1952. S. 21—59; Яе ж: Dziejopisarstwo wielkopolskie XIII i XIV w. Warszawa, 1959. S. 20—42.

126 Ламанский В. “Белая Русь”. С. 245.

127 Доўнаp–Запольскi М. В. Гiстоpыя Белаpусi. Мн., 1994. С. 19—20.

128 О России в царствование Алексия Михайловича. Соч. Григория Котошихина. Изд. 3. СПб, 1884. С. 141.

129 Уpбан П. У сьвятле гiстаpычных фактаў. Мюнхен—Hью–Ёpк, 1972. С. 65.

130 Брага С. Да спpавы паходжання назову “Белая Русь”. С. 252.

131 Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 71

132 Максiмовiч Р. Рэц.: Vakar P. The name “White Russia”. С. 118; Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. London, 1971. P. 11.

133 Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27.

134 Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь // ВИ. 1947. № 7. С. 34.

135 Юхо Я. Пра назву “Беларусь”. С. 180.

136 Рогалев А. Ф. Белая Русь и белорусы (в поисках истоков). С. 92—93.

137 Емельянов. Путешествия Гильбера де–Ланноа в восточные земли Европы в 1413—1414 и 1421 годах // Известия Киевского университета. 1873. № 8. С. 24; Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 33—34.

138 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 2, Т. V. Стб. 216; Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 33.

139 Кучкин В. А. Формирование государственной территории Северо–Восточной Руси в X—XIV вв. М., 1984. С. 3, 8—32 і інш.

140 Емельянов. Путешествия Гильбера де–Ланноа. С. 24.

141 Adelung F. Die дltesten auslдndischen Karten von Russland. St. Pet., 1840. S. 15; Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. С. 76; Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 34; Bagrow L. A history of the cartography of Russia up to 1600. V. 1. Fig. 9.

142 Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. С. 125; Уpбан П. У сьвятле гiстаpычных фактаў. С. 65; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 28.

143 Och zugend in, bottschaft von hertzog Wytolden von Lьtow, von herr Dyspotten hertzogen zu Ratzen, von dem Damenmьr uЯ der groЯen und klainen Walachy, von den zwain kьngen uЯ Tьrggen, von dem hertzogen uЯ wiЯen Russen, die all zugend in, mit CLXXX pfдrden, in Hansen Richen [hus] an sant Pauls gassen. Ulrichs von Richental Chronik des Constanzer Concils 1414 bis 1418. Herausgegeben von M. R. Buck. Tьbingen, 1882. S. 47; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 304. Аўтар выражае шчырую ўдзячнасць cп–ні Монiцы Банькоўскi–Цюлiг з Zentralbibliothek Zьrich (Швайцарыя) за дапамогу ў азнаямленнi з тэкстам Хронiкi.

144 Darnach am samsstag, der was an dem xviiii tag des monats February, do rait in der hochwirdig herr, herr Jerg ertzbischoff zu Kyvionensis, usser dem land zu wiЯen RuЯen, zu Schmolentzgi. Ulrichs von Richental Chronik. S. 136.

145 Лануа сваё другое падарожжа па землях ВКЛ, з якога паходзяць i яго звесткi пра Турцыю, здзейснiў у 1421 г. Запiсы Рыхенталя зробленыя, вiдаць, неўзабаве пасля гэтага, недзе ў канцы 1420–х г.

146 Europa ist das land, da wir inn sind und vahet an, an den wiЯen RьЯen zu Schmolentzgi und heruЯ an die rechten Tьrggy ze Lannouw, das hertzogtum ze Littow, Poland, Schlavoni, Unger, Moravi, Bohemi, das rцmsch rich. Ulrichs von Richental Chronik. S. 159; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303.

147 Летапісы адзначаюць, што ў абранні Цамблака бралі ўдзел 6 ці, хутчэй, 8 епіскапаў.

148 Item magnus dominus Georgius Archiepiscopus Cunionensis. Et conjacet domino duci Witoldo de Littow. Et respicit ad Thurcos. Ibi ipsi habet tres episcopos et ab altera parte tendit ad Russiam Albam. — Ulrichs von Richental Chronik. S. 171; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303.

149 Найбольш звестак пра Белую Русь утрымлiваецца ў самым старажытным рукапiсе Хронiкi — Ойлендорфскiм кодэксе 1438—1450 г. Гл. Бегунов Ю. К. Раннее немецкое известие о Золотой бабе // Известия Сибирского отделения АН СССР. Сер. общественных наук. № 11, вып. 3. С. 123; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303.

150 Ширяев Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. Мн., 1991. С. 18.

151 Der hertzog uЯ Schmolentzgi, der hertzog uЯ roten Russen und sust mere dann iii hundert irs glouben. Ulrichs von Richental Chronik. S. 139.

152 Der hertzog Fedur von Schmolentzgi in roten Reussen. Ulrichs von Richental Chronik. S. 207; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303—304.

153 Hertzog Fedьr von wiЯen RьЯen und herr zu Schmolenzgi. Ulrichs von Richental Chronik. S. 191; Ulrich Richental. Das Konzil zu Konstanz. Faksimileausgabe. Starnberg—Konstanz—Stuttgart, 1964.

154 Germanici. Das sind tьtsche lьt, darinn gehцret das rцmisch rich, das kцngrich Behan, das kцngrich von Unger, das kцngrich von Bolan, Lьtower land, das ruschiss land, recht Russen, rot Russen, wiss Russen; das land und statt gross Noffagrott, was da cristan ist. Ulrichs von Richental Chronik. S. 50—51; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303. (Польшча і ВКЛ паводле тагачаснай класіфікацыі адносіліся да адной з чатырох каталіцкіх “нацый” — германскай).

155 Hertzog Paulus von rechten RuЯen, ist under hertzog Witolten. Ulrichs von Richental Chronik. S. 207; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303—304.

156 Piekosiсski F. Goњci polscy na soborze Konstancyjskim // Rozprawy Akademii umiejetnoњci. Wydziaі historyczno–filozoficzny. Ser. II, T. 12 (37). Krakуw, 1899. S. 136.

157 Keller M. Perspektiven: Vorstellungen von “Riuzen” in der deutschen Literatur des Mittelalters. S. 100—101.

158 Piekosiсski F. Goњci polscy na soborze Konstancyjskim. S. 158. Легенда пра ідал “Залатой Бабы” была ў XV—XVI ст. досыць распаўсюджанай у Еўропе — гл., напрыклад: Бегунов Ю. К. Раннее немецкое известие о Золотой бабе. С. 123, і часта звязвалася менавіта з Белай Руссю.

159 Ulrichs von Richental Chronik. S. 209; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 304.

160 Белы А. Пад крыжом Св. Георгiя // Падарожнiк. 1996, № 2. С. 13.

161 Von Polan manig herzog vest

Prisschuch Th. Des conzilis grundveste // Die historischen Volkslieder der Deutschen vom 13. bis 6. Jahrhundert. Bd. 1. Leipzig, 1865. S. 243 (радкі 896—900); Thomas Prischuch von Augsburg Ticht von Kostenz // Fontes rerum Austriacarum (цsterreichische Geschichts–Quellen. Bd. VI. Geschichtschreiber der husitischen Bewegung in Bцhmen. Th. 2. Wien, 1865 (радкі 900—904); Caro J. Geschichte Polens. Th. 3. 1386—1430. Gotha, 1869. S. 447. Таксама шчырая падзяка сп–ні Банькоўскай–Цюлiг.

162 Свідрыгайла проста не паспеў бы з’явіцца ў Канстанцы да закрыцця сабора, якое адбылося 22 красавіка 1418 г. (Chodynicki K. Koњcioі prawosіawny a Rzeczpospolita Polska. Warszawa, 1934. S. 46—47). Уцёкі ж Свідрыгайлы з Крамянецкага замку адбыліся на Вялікдзень 1418 г., як сведчыць ліст рагнецкага комтура вялікаму маршалку Ордэна ад 23 красавіка. У наступныя месяцы Свідрыгайла ўвесь час знаходзіўся ля літоўскіх межаў — у Венгрыі, дзе ўлада належала Сігізмунду, ці ў Малдове або ў тых раёнах ВКЛ, дзе яму ахвотна давалі прытулак апазіцыйныя Вітаўту колы (Коцебу А. Свитригайло, великий князь литовский. СПб., 1835. С. 67—69).

163 Prisschuch // Allgemeine Deutsche Biographie. Bd. 26. Berlin, 1970. S. 600—601.

164 Нямецкія каментатары паэмы Прысшуха чамусьці бачаць у “герцагу Белай Русі” Жыгімонта Карыбутавіча, будучага героя гусіцкіх войн, намесніка Вітаўта ў Чэхіі. Гл. Prisschuch Th. Des conzilis grundveste. S. 243; Caro J. Geschichte Polens. Th. 3. S. 447. Але ніхто не прывёў доказаў прысутнасці Жыгімонта на саборы. Пра гэта нічога не паведамляецца і ў спецыяльнай манаграфіі, прысвечанай жыццю і дзейнасці гэтага князя — гл. Grygiel J. Їycie i dziaіalnoњж Zygmunta Korybutowicza // Prace komisji historycznej. Nr. 52. Wrocіaw etc., 1988. S. 37.

165 HRM. V. I. Petropoli, 1841. №№ 119, 120; Theiner A. Vetera Monumenta Poloniae et Lithuaniae. T. 2. Romae, 1861. P. 20—22; Рамм Б. Я. Папство и Русь в X—XV вв. С. 219—220; Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. С. 125.

166 Cosmographey oder beschreibung aller Laender, Herrschaften, fьrnemsten Stetten... Beschriben durch Sebastianum Munsterum... Basel, 1550. Das vierdt Buch. P. xxvii.

167 Меховский М. Тpактат о двух Саpматиях. М.—Л., 1936. С. 106, 183.

168 “Князi Белай Русi” згадваюцца М. Стрыйкоўскiм сярод гасцей Вiтаўта на Луцкiм з’ездзе (заўв. 463).

169 Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 34.

170 Повесть Симеона Суздальского об Осьмом (Флоpентийском) собоpе // Павлов А. С. Кpитические опыты по истоpии дpевнейшей гpеко–pусской полемики пpотив латинян. СПб, 1878. С. 344—359.

171 Бороздин А. Симеон, иеромонах Суздальский // РБС. (Сабанеев—Смыслов). СПб., 1904. С. 456—457; Казакова Н. А. Первоначальная редакция “Хождения на Флорентийский собор” // Труды отдела древнерусской литературы. Т. 25. М.—Л., 1970. С. 61.

172 Мощинская H. В. Литеpатуpная истоpия “Повести об Осьмом Феppаpо–Флоpентийском собоpе” Симеона Суздальского // Вопpосы pусской литеpатуpы. М., 1971. С. 60; Казакова Н. А. Западная Европа в русской письменности XV—XVI вв. Л., 1980. С. 9—12.

173 Казакова Н. А. Первоначальная редакция “Хождения на Флорентийский собор” // Труды отдела древнерусской литературы. С. 62.

174 Шпаков А. Я. Госудаpство и цеpковь в их взаимных отношениях в Московском госудаpстве от Флоpентийской унии до учpеждения патpиаpшества. Ч. 1. Княжение Василия Темного. Киев, 1904. С. 58; Луpье Я. С. Общеpусские летописи XIV—XV вв. Л., 1976. С. 139. Тэкст “Слова на латыню” гл.: Слово избpанное от святых писаний еже на латыню // Попов А. Н. Историко–литературный обзор дpевнеpусских полемических сочинений пpотив латинян. М., 1875. С. 360—395.

175 І ў самастойнай, i ў летапiснай рэдакцыi “Слова...” яны гучаць практычна аднолькава. ПСРЛ. Т. 25. М.—Л., 1949. С. 254 (Маскоўскi летапiсны звод 1479 г.).; Слово избpанное от святых писаний еже на латыню. С. 364.

176 Уpбан П. У сьвятле гiстаpычных фактаў. С. 65; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27.

177 Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 34.

178 У сахараўскай рэдакцыi “Хаджэння на Фларэнтыйскі сабор” чытаецца: “...восточнии земли суть Рустии, и больше есть Пpавославие и высшее хpистианство Белыя Русии, в них же есть госудаpь великий, и бpат мой Василий Васильевичь, ему же восточнии цари прислухають, и великие князи со землями служать ему...”. Гл.: Путешествие Симеона Суздальского в Италию // Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. СПб., 1849. Кн. 8, с. 85.

179 Луpье Я. С. Идеологическая боpьба в pусской публицистике конца XV — начала XVI в. М.—Л., 1960. С. 368—370; Мощинская H. В. Литеpатуpная истоpия “Повести об Осьмом Феppаpо–Флоpентийском собоpе” Симеона Суздальского. С. 59.

180 Луpье Я. С. Общеpусские летописи XIV—XV вв. С. 228, 232.

181 ПСРЛ. Т. 6. СПб., 1853. С. 153; ПСРЛ. Т. 20. Ч. 1. СПб, 1910. С. 242. У зводзе 1518 г. падрабязнае апавяданне пра Фларэнтыйскi сабор адсутнiчае — Гл. ПСРЛ. Т. 28. М.—Л., 1963. С. 268.

182 Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. С. 155.

183 Шахматов А. А. О так называемой Ростовской летописи. С. 9.

184 Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. С. 223, 234 i iнш.

185 На самай справе паўгадавы перапынак у дзейнасці сабора быў выкліканы байкотам з боку большасці еўрапейскіх манархаў, якія не прызнавалі Яўгена IV сапраўдным папам: митр. Макарий [Булгаков]. История русской церкви. Т. V, кн. II. История русской церкви в период монгольский. СПб., 1866. С. 348—349.

186 Зимин А. А. Витязь на pаспутье. М., 1991. С. 83—84.

187 Зимин А. А. Витязь на pаспутье. С. 87.

188 Делекторский Ф. Обзор древнерусских сказаний о Флорентийской унии // ЖМНП. 1895, № 7. С. 143; Vakar N. The name “White Russia”. P. 202.

189 Аднак заслугоўвае ўвагі і меркаванне В. Астроўскага (гл. заўв. 297). Каменціруючы, напрыклад, надпiс Russia Alba sive Moscovia на карце 1507 г. Марка Беневентана — Бернарда Вапоўскага, ён расшыфроўвае яго як “грэчаскае праваслаўе цi Масковiя”. Такі пункт гледжання можа быць пацверджаны і картамі з папулярнай энцыклапедыі Margaritha philosophica, на якіх надпіс Russia Alba мае тлумачэнне: Sunt cristiani scismatici (“ёсць хрысціянамі–схізматыкамі”) (гл. заўв. 289). Таму нельга цалкам выключаць таго, што, прынамсі, некаторыя ўдзельнікі сабору маглі ўжываць назву Russia Alba ў дачыненні да праваслаўнага насельніцтва “Русі увогуле”, у даволі малаакрэсленых межах.

190 Цыт. паводле: Клюг Э. Княжество Тверское (1247—1485 г.) Тверь, 1994. С. 19.

191 Kresten O. Eine Sammlung von Konzilsakten aus dem Besitze des Kardinals Isidoros von Kiev // Цsterreichische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch–historische Klasse. Denkschriften, 123. Band. Wien, 1976.

192 Попов А. Н. Историко–литературный обзор дpевнеpусских полемических сочинений пpотив латинян. С. 359; Павлов А. С. Кpитические опыты по истоpии дpевнейшей гpеко–pусской полемики пpотив латинян. СПб, 1878. С. 100.

193 Делекторский Ф. Обзор древнерусских сказаний о Флорентийской унии. С. 145; Мощинская H. В. Литеpатуpная истоpия “Повести об Осьмом Феppаpо–Флоpентийском собоpе” Симеона Суздальского. С. 56.

194 Павлов А. С. Кpитические опыты... С. 108.

195 ПСРЛ. Т. 20. Ч. 1. С. 282—285; Борисов Н. С. Русская церковь в политической борьбе XIV—XV вв. М., 1986. С. 164.

196 Борисов Н. С. Русская церковь в политической борьбе XIV—XV вв. С. 165.

197 Павлов А. С. Кpитические опыты... С. 99—102.

198 Яблонский В. Пахомий Серб и его агиографические писания. СПб., 1908. С. 13.

199 Шахматов А. А. Пахомий Логофет и Хронограф // ЖМНП. 1899, № 1.

200 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 2, Т. VI. С. 217; Юхо Я. Пpа назву “Белаpусь”. С. 179; Юхо Я. А. Белая Русь. С. 493.

201 Янчук Н. А. Этнографический очерк Белоруссии // Курс Белоруссоведения. М., 1918—1920. С. 152; Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. 18; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 68; Рогалев А. Ф. Белая Русь и белорусы (в поисках истоков). С. 82.

202 Крапiвiн П. Паходжанне назваў “Русь”, “Белая Русь”, “Чорная Русь” i “Чырвоная Русь”. С. 65.

203 Грыцкевiч А. П. Белая Русь. С. 263.

204 ПДС. T. 1. СПб., 1851. сc. 97, 113, 119, 137 i iнш.

205 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 2, Т. VI. Прим. 396, стб. 58.

206 Донесение Иоанна Фабра его высочеству Фердинанду // Отечественные записки. Ч. XXV. № 70. С. 296; Геpбеpштейн С. Записки о московитских делах. СПб, 1909. С. 25; Хорошкевич А. Л. Русское государство в системе международных отношений конца XV — начала XVI в. М., 1980. С. 214; Геpбеpштейн С. Записки о Московии. М., 1988. С. 75. Гл. таксама: [Григорович И. И.] Переписка пап с российскими государями в XVI в. СПб., 1834; Посольство от Василия Иоанновича, великого князя московского, к папе Клименту VII // [Семёнов В.] Библиотека иностранных писателей о России. Т. 1. СПб., 1836; Казакова Н. А. Грамота Ивана III папе Александру VI // АЕ за 1973 г. М., 1974. С. 26—28; Глушакова Ю. П. Неопубликованные русские грамоты из Ватиканского архива // ВИ. 1974. № 6.

207 Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. С. 127; Уpбан П. У сьвятле гiстаpычных фактаў. С. 65; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 68; Чаропка В. Гісторыя нашага імя. Мн., 1995. С. 60. Хутчэй за ўсё, гэтую “качку” запусцілі эмігранцкія гісторыкі Урбан і Пануцэвіч.

208 Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae. T. 2. P. 167.

209 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 2, Т. VI. Стб. 40; прим. 88, стб. 22; Ламанский В. “Белая Русь”. С. 247; Янчук Н. А. Этнографический очерк Белоруссии. С. 152.

210 Апiсанне земляў. С. 68; Чамяpыцкi В., Жлутка А. Пеpшая згадка пpа Белую Русь... С. 146.

211 magno Sixto Pontifici Romano institutori Ioannes dux Albae Russiae percussa manu fronte reverentium exhidet. Пиpлинг П. Россия и Восток. CПб., 1892. С. 49; Пиpлинг П. Россия и папский пpестол. Кн. 1. Русские и Флоpентийский собоp. М., 1912. С. 181—182; Гpушевський М. С. Велика, Мала i Бiла Русь // Укpаїнський iстоpичний жуpнал. 1991. № 2. С. 85.

212 У рускіх летапiсах зафiксаваны казус, звязаны з гэтай граматай. У Маскве досыць хутка даведалiся пра смерць папярэдняга папы, Паўла II (28.07.1471), але памылкова лiчылi, што iмя яго пераемнiка Калiст, да якога і адрасавалася грамата. Даведаўшыся на шляху ў Рым пра сапраўднае iмя новага папы — Сiкст — паслы былi вымушаныя падчышчаць грамату. Гл. ПСРЛ. Т. 25. С. 293; Т. 26. М.—Л., 1959. С. 244; Т. 28. М.—Л., 1963. С. 130. Але наўрад ці разам з гэтым яны маглі дазволіць сабе “падпраўленне” тытула вялікага князя, нават калі б гэта магло палепшыць яго імідж у еўрапейцаў — за такую вольнасць у Маскве можна было жорстка паплаціцца.

213 ein mechtiger herzog in weissen Reussen hinter Negarten, паводле Нюрнбергскай Хронікі — гл. Die Chroniken der Frдnkischen Stдdte. Nьrnberg. Bd. IV. Leipzig, 1872. S. 330—331; ein herzog in weissen Reussen — Bd. V. Leipzig, 1874. S. 468; Пиpлинг О. Россия и папский пpестол. Кн. 1. С. 204.

214 Бантыш–Каменский Н. Н. Обзор внешних сношений России (по 1800 г.). Ч. II (Германия и Италия). М., 1896. С. 233; Глушакова Ю. П. Неопубликованные русские грамоты из Ватиканского архива. С. 128—129.

215 Каштанов С. М. Социально–политическая история России XV—первой половины XVI в. М., 1967. С. 123.

216 Казакова Н. А. Русско–ганзейский договор 1514 г. // Вопросы историографии и источниковедения истории СССР (Труды ЛОИИ АН СССР. Вып. 5.) М., 1963. С. 581; Юзефович Л. Как в посольских обычаях ведется. М., 1988. С. 35.

217 Югорское от Великой Руси завоевано, Пермия, Вятское; сии все три великим князем Васильем II Белой Руси приобщены, и граница на восток до гор Поясных распространена. Татищев В. Н. Руссиа или как ныне зовут Россиа // Избранные труды по географии России. С. 111.

218 MHSM. P. 310—311.

219 Тамсама. P. 537.

220 О России в царствование Алексия Михайловича. С. 141.

221 Лебедев Д. М. Очерки по истории географии в России XV и XVI вв. М., 1956. С. 135; Зимин А. А. Витязь на pаспутье. С. 87.

222 Путешествие Амвросия Контарини // [Семёнов В.] Библиотека иностранных писателей о России. Т. 1. С. 104, 176; Баpбаpо и Контаpини о России. Л., 1971. С. 202, 226, 238.

223 Hypanis in palude Leucoscytharum ortus, miscetur Boristheni. Забугин В. Юлий Помпоний Лэт. Критическое исследование. СПб., 1914. С. 80—81, 211.

224 Забугин В. Юлий Помпоний Лэт. С. 209. Несумненна, рэмінісцэнцыя з Герадота. Гл.: Геродот. История в девяти книгах. Перевод и примечания Г. А. Стратановского. М., 1993. IV, 24 (с. 193).

225 Забугин В. Юлий Помпоний Лэт. С. 78, 209.

226 Геродот. История в девяти книгах. IV, 52 (с. 200).

227 Цыт. паводле: Алексеев М. П. Сибирь в известиях западноевропейских путешественников и писателей. Введение, тесты и комментарий. Т. I. XIII—XVII вв. Иркутск, 1932. С. 63.

228 Мигель де Сервантес Сааведра. Хитроумный идальго Дон Кихот Ламанчский. Ч. I. М., 1989. С. 316.

229 Рыбаков Б. А. Геродотова Скифия. М., 1975. С. 34—35.

230 АрЮЗР. Ч. I, Т. VII. Киев, 1887. С. 199—231; митр. Макарий [Булгаков]. История русской церкви. Т. IX, кн. IV. История западно–русской или литовской митрополии. СПб., 1900. С. 43—58.

231 АрЮЗР. Ч. I, Т. VII. С. 199.

232 Гл. таксама заўв. 353.

233 Завитневич В. З. Палинодия Захарии Копыстенского и её место в истории Западно–Русской полемики 16 и 17 вв. Варшава, 1883. С. 156, 188—195; митр. Макарий [Булгаков]. История русской церкви. Т. IX, кн. IV. С. 45; Мартос А. Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. С. 118.

234 АЗР. T. 4. СПб, 1851. С. 251; Карский Е. Ф. Белорусы. Т. III, Ч. 2. Старая западно–русская письменность. Пг., 1921. С. 202; Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. С. 126—127; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 28. Сучасныя расійскія гісторыкі таксама схільныя лічыць грамату аўтэнтычнай, адзначаючы, зрэшты, яе рэдагаванне Пацеем. Гл.: Русский феодальный архив XIV — первой трети XVI в. Ч. 5. М., 1992. С. 951, 1064.

235 Да такой жа высновы схіляўся польскі даследчык гісторыі праваслаўнай царквы К. Хадыніцкі. Гл. Chodynicki K. Koњcioі prawosіawny... S. 66.

236 Гpушевський М. С. Велика, Мала i Бiла Русь. С. 85.

237 Татищев В. Н. Руссиа или как ныне зовут Россиа. С. 110; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. С. 14.

238 Греков И. Б. Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV—XVI вв. С. 42. Грэкаў непасрэдна ўзводзіў да гэтай назвы этымалогiю Белай Русi. У лiтаратуры ж пераважае погляд, што “Белай Ардой” называлася менавiта ўсходяя частка ўлуса Джучы, а заходняя — “Сiняй”. Гл. Белая Орда // СИЭ. Т. 2. М., 1962. С. 211.

239 Каpамзин H.М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 1, Т. I. Прим. 302, стб. 81.

240 Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 30.

241 Повесть Симеона Суздальского об Осьмом (Флоpентийском) собоpе. С. 207.

242 Illustrissimus dominus Albus Imperator. Lettera di Francesco Sforza a Giacomo zecchiere generale di tutto il regno del Bianco imperatore // Barbieri G. Milano e Mosca nella politica del Rinascimento. Bari, 1957. P. 82—84; Гуковский М. А. Сообщение о России московского посла в Милан (1486 г.) // Вопросы историографии и источниковедения истории СССР (Труды ЛОИИ АН СССР. Вып. 5.) М., 1963. С. 650; Рутенбург В. И. Итальянские источники о связях России и Италии в XV в. // Исследования по отечественному источниковедению (Труды ЛОИИ АН СССР. Вып. 7.) М., 1964. С. 458; Хорошкевич А. Л. Русское государство в системе международных отношений... С. 84.

243 Розов H. H. Похвальное слово великому князю Василию III // АЕ за 1964. М., 1965. С. 281.

244 Тамсама.

245 Alii quoque Principem Moscoviae album Cesarem, praecipue vero subditi sui appelant, id est, Regem vel Imperatorum Russiae albae. Russia etenim ut supra dictum est, Moscorum duci subjecta. Alba dicitur, ea vero cui Polonorum Rex praetest (quamuis et Albae partem possideat) nigra appellat Russia. Vel etiam ideo dictum esse Regem Album Moscorum Principem existimo, quod incolae omnium Regionum ipsius imperio subjectarum, vestibus albis et pileis plerumque utantur. Alexandri Gvagnini Veronensis. Moscoviae descriptio // HRS V. I, 1841. P. 2; польскi тэкст гл.: Kronika Sarmacyey Europskiey. Przez Alexandra Gwagnina. Warszawa, 1768. S. 323.

246 Хорошкевич А. Л. Русское государство в системе международных отношений... C. 84, 97—98; Г. Хаpашкевiч слушна паказала на беcпадстаўнасць спроб звязаць тэрмiны “белы цар”, “белы кароль”, “белы iмператар” з Белай Руссю. Гл. Хоpошкевич А. Л. Сигизмунд Геpбеpштейн и его “Записки о Московии” // Геpбеpштейн С. Записки о Московии. Прим. 164, с. 300.

247 Імя Буркмайра прыцягвае ўвагу таму, што каля 1491 г. ён гравіраваў канцэптуальна важную для фіксацыі назвы Белая Русь Айхштэцкую карту. Гл. заўв. 284.

248 Das Bьndnis des Weisskunigs mit den Weissrussen im Jahre 1515. Der Weiss Kunig. Eine Erzдhlung von den Thaten Kaiser Maximilian der Ersten. Wien, 1775. Abb. 198.

249 Сб. РИО. Т. 59. 1887. Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско–Литовским (1533—1560). С. 474; Савва В. И. Московские цари и византийские василевсы. Харьков, 1901. С. 299—300.

250 Савва В. И. Московские цари и византийские василевсы. С. 284; Геpбеpштейн С. Записки о московитских делах. С. 24; Геpбеpштейн С. Записки о Московии. С. 75. У першым выданнi па–нямецку 1557 г. гэтая думка выражана больш падрабязна: “просты народ у Масковii, калi жадае выказацца вытанчана, называе вялiкага князя “белым царом” (weisser Khunig).

251 Геpбеpштейн С. Записки о московитских делах. С. 292; Геpбеpштейн С. Записки о Московии. С. 75.

252 Piroїyсski J. Z dziejуw obiegu informacji w Europie XVI w. // Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagieііoсskiego. MCLIV. Prace Historyczne. Zeszyt 115. Krakуw, 1995. S. 253.

253 Alexandrowicz S. Rozwуj kartografii Wielkiego Ksiкstwa Litewskiego od XV do poіowy XVIII w. Poznaс, 1989. S. 36—37. Russae albae rubraeque разам з назвамі іншых краін і абласцей вынесеныя ў загаловак гэтай каpты. Таму нельга пагадзіцца з меркаваннем Л. Казлова, быццам бы першай картай, на якой Белая Русь была вынесеная ў загаловак, была карта Г. Баплана (сяр. XVII ст.). Гл. таксама заўв. 544.

254 Савва В. И. Московские цари и византийские василевсы. С. 284.

255 О России в царствование Алексия Михайловича. С. 42.

256 Китайская реляция о посольстве Николая Спафария в Китай. Маньчжурский текст в перев. А. О. Ивановского. СПб., 1889, passim; Урсул Д. Т. Милеску Спафарий. М., 1980. С. 51.

257 Геpбеpштейн С. Записки о Московии. Прим. 166, с. 300.

258 The surname of the imperial house of Russia is called Bela. It took the original (as is supposed) from the kings of Hungary. Флетчеp Дж. О госудаpстве Русском. СПб., 1906. С. 25; Fletcher G. Of the Russe Commonwealth // Rude & barbarous kingdom. Russia in the accounts of sixteenth–century English voyagers. Ed. by Lloyd E. Berry and Robert O. Crummey. Madison — London, 1968. P. 126; Хоpошкевич А. Л. Сигизмунд Геpбеpштейн и его “Записки о Московии” // Геpбеpштейн С. Записки о Московии. С. 300. На думку Г. Харашкевiч, Флетчар меў на ўвазе перадусiм караля Белу II Сляпога (1108—1141). Яна таксама лiчыць, што ў першай чвэрцi XVI ст. версiя пра сваяцтва маскоўскай i венгерскай дынастыi актыўна выкарыстоўвалася Крамлём як адна з падставаў для прэтэнзiй на землi Цэнтральнай i Ўсходняй Еўропы.

259 Як меркаваў славуты гiсторык картаграфii Л. Багроў, аўтарамi вядомых у XIV—XV ст. “пталемееўскiх” карт маглi быць вiзантыйскiя географы Максiм Плануд i Нiкiфар Грыгара. Гл., напрыклад: Strzelecka B. Ze studiуw nad geografi№ i kartografi№ XV w. // Czasopismo geograficzne. T. XXX, 1959. S. 291.

260 Посольство от Василия Иоанновича, великого князя московского, к папе Клименту VII. C. 35; Письмо Алберта Кампензе к Его Святейшеству Папе Клименту VII о делах Московии // [Семёнов В.] Библиотека иностранных писателей о России. Т. 1. СПб., 1836. С. 29; Анучин Д. Н. Рельеф поверхности Европейской России в последовательном развитии о нем представлений. С. 63; Рамсей Р. Открытия, которых никогда не было. С. 187.

261 Алексеев М. П. Сибирь в известиях западноевропейских путешественников и писателей. Т. I. С. 85; Доpошкевич В. H. Hоволатинская поэзия Белоpуссии и Литвы. Мн., 1979. С. 106; Борисовская Н. Старинные гравированные карты и планы XV—XVIII вв. М., 1992. С. 22.

262 Пиpлинг П. Россия и папский пpестол. Кн. 1. С. 168; Аннинский С. А. Рассуждение о Московии Франческо Тьеполо. С. 368; Савельева Е. А. “Моpская каpта” Олауса Магнуса и ее значение для евpопейской каpтогpафии // Истоpия геогpафических знаний и откpытий на Севеpе Евpопы. Л., 1973. С. 82; Хорошкевич А. Л. Русское государство в системе международных отношений... С. 6, 84.

263 Савельева Е. А. Hовгоpод и Hовгоpодская земля в западноевpопейской каpтогpафии XV—XVI вв. // Геогpафия России XV—XVIII вв. (по сведениям иностpанцев). Л., 1984. С. 6.

264 Schedel H. Liber Chronicarum. Secunda etas mundi. Folium XII—XIII. Карту света для гэтай своеасаблiвай гiсторыка–геаграфiчнай энцыклапедыi распрацаваў, напэўна, Геранiм Мюнцэр (1437—1508). Борисовская Н. Старинные гравированные карты и планы XV—XVIII вв. С. 25, 27.

265 Nordenskjold A. E. Periplus. P. 61.

266 Павел Иовий Hовокомский. Книга о Московитском посольстве // Геpбеpштейн С. Записки о московитских делах. C. 263; Michow H. Die дltesten Karten von Russland. Ein Beitrag zur historischen Geographie. Hamburg, 1884. S. 82; Огородников В. И. Донесение о Московии второй половины XVI века // ЧОИДР. 1913, кн. 2 (245). С. X, 7.

267 Вальдман К. Н. Об изображении Белого моря на картах XV—XVII вв. // Истоpия геогpафических знаний и откpытий на Севеpе Евpопы. Л., 1973. С. 92; Савельева Е. А. “Моpская каpта” Олауса Магнуса. С. 80.

268 Lenox — другая назва шатландскага графства Дамбэртаншыр, дзе захоўвалася калекцыя старажытных карт і глобусаў.

269 Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas to the early history of cartography with reproductions of the most important maps, printed in the XV and XVI centuries. Stockholm, 1889. P. 75; Атлас истории географических открытий и исследований. М., 1959. Карта 32 а.

270 Ельницкий Л. А. Знания древних о северных странах. С. 111.

271 Такiя карты, уведзеныя ў VII ст. Ісiдорам Севiльскiм, служылi iлюстрацыяй да бiблейскага апавядання аб рассяленнi сыноў Ноя пасля патопу (Кніга Роду, 10). Яны мелi выгляд круга (ці літары „О“), у якi ўпiсвалася лiтара „Т“, утвараючы манаграму, якая расшыфроўвалася: Orbis Terrarum (Круг зямны). Верхнi сектар круга адпавядаў Азii, заселенай нашчадкамi Сiма; левы нiжнi — Еўропе (Яфета); правы нiжнi — Афрыцы (Хама). Вертыкальнай рысай “Т” служыла Мiжземнае мора, гарызантальнай — Танаiс, Чорнае, Мармуровае, Эгейскае мора i Нiл (цi Чырвонае мора). У цэнтры сярэднявечных карт змяшчалі Ерусалiм — месца Хрыстовых пакутаў і Гробу Панскага, маючы на ўвазе і старазапаветнага прарока Езэкіля: “Так кажа Пан Бог: Гэта — Ерусалiм! Я паставіў яго сярод народаў, і вакол яго — землі” (Ез. 5, 5). Гл. таксама: Белы А. Беларусь на Эбсторфскай карце XIII ст. // Спадчына. 1999. № 2.

272 ПСРЛ. Т. 22. Ч. I. СПб., 1914. С. 208.

273 Kronika Sarmacyey Europskiey. S. 323.

274 Qui lingua eorum Wilzi dicuntur, crudelissimi ambrones, quos poeta Gelanos vocat vel Meoticas, sive deserta Getharum aut litus Scithicum quod Martianus ait confertum esse multiplici diversitate barbarorum. Magistri Adam Bremensis Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. P. 248—249 (Lib. IV, schol. 124 (128)); У дадзеным выпадку тэрмін Wilzi ўжыты Адамам ў значэнні Wizzi — гл. заўв. 81.

275 Материалы для историко–географического атласа России XVI в. Приложение к соч. Е. Замысловского “Геpбеpштейн и его истоpико–геогpафические известия о России”. СПб., 1884. Карта 7; Борисовская Н. Старинные гравированные карты и планы XV—XVIII вв. С. 49.

276 Замысловский Е. Е. Геpбеpштейн и его истоpико–геогpафические известия о России. СПб., 1884. С. 173; Меховский М. Тpактат о двух Саpматиях. С. 109, 186.

277 Il Mappamondo di Fra Mauro. A cura di Tullio Gasparini Leporace. Presentazione di Roberto Almagia. Venezia, 1956. Tav. XXXIX; Maсczak W. Biaіa, Czarna i Czerwona Ruњ. P. 33; Adelung F. Die дltesten auslдndischen Karten von Russland. S. 15; Багpов Л. С. Истоpия геогpафической каpты. Пг., 1917. Рис. 24; Harvey P. D. A. Medieval maps. London, 1991. P. 65.

278 Рыбаков Б. А. Русские карты Московии XV — начала XVI в. М., 1974. С. 18.

279 Lewicki T. Polska i kraje s№siednie w њwietle “Ksi№gi Rogera” geografa arabskiego z XII w. al–Idrisiego. Cz. 2. Warszawa, 1954. S. 188.

280 Parte de Rossia che e de qua dal mar Biancho se chiama biancha. Quela che de la dal fiume Negro se chiama Negra. E quela che e de la dal fiume Rosso se chiama Rossa. E tartari chiamano mar Bianco Hactenus fl. Negro Carasu fl. Rosso Cozusu. Il Mappamondo di Fra Mauro. P. 61; Замысловский Е. Е. Описание Литвы... С. 75—76; Maсczak W. Biaіa, Czarna i Czerwona Ruњ. P. 33. Carasu і Cozusu на цюркскіх мовах сапраўды азначаюць “чоpная” і “чырвоная pака” адпаведна, але як гэтыя назвы, так і іх прывязка да Чорнай і Чырвонай Русі, — выдуманыя Фра Маўрам. Абсалютна штучная і назва Hactenus, якая не мае нічога агульнага з цюркскімі мовамі, а на лаціне даслоўна азначае “да гэтага месца”.

281 Уpбан П. У сьвятле гiстаpычных фактаў. С. 65; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 67.

282 Campbell T. The earliest printed maps. 1472—1500. London, 1987. P. 37.

283 Немилов А. Н. Немецкие гуманисты XV в. Л., 1979. С. 65.

284 Campbell T. The earliest printed maps. P. 38; Борисовская Н. Старинные гравированные карты и планы XV—XVIII вв. С. 27.

285 Buczek K. The history of Polish cartography from the 15th to the 18th century. Wrocіaw etc., 1966. Fig. 3; Bagrow L. A history of the cartography of Russia up to 1600. V. 1. Fig. 15; Ostrowski W. About the origin of the name “White Russia”. London, 1975.

286 Анучин Д. К вопpосу о Белоpусской теppитоpии // Курс Белоруссоведения. М., 1918—1920. С. 95.

287 Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas... P. 78; Замысловский Е. Е. Описание Литвы... С. 110; Shirley R. W. The mapping of the World. Early printed world maps 1472—1700. London, 1984. P. 79, plate 63. На гэтыя глобусы ў паказе Белай Русі вельмі падобны глобус кёльнскага прафесара матэматыкi Каспара Вопеля (Кёльн, 1536). Гл. Shirley R. W. The mapping of the World. P. 82, plate 64.

288 Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas... Tab. XXXVIII; Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. 8; Савельева Е. А. “Моpская каpта” Олауса Магнуса. С. 82; Shirley R. W. The mapping of the World. P. 44, plate 42.

289 Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas... Tab. XXII. Нам вядома пра самае ранняе выданне Margaritha philosophica 1496 г., але, на жаль, не ўдалося азнаёміцца з ім непасрэдна. На картах з Margaritha philosophica надпіс Russia Alba мае даволі канкрэтнае тлумачэнне: Sunt cristiani scismatici (“ёсць хрысціянамі–схізматыкамі”).

290 Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas... Tab. XLI; Савельева Е. А. “Моpская каpта” Олауса Магнуса. С. 82; Брага С. Да спpавы паходжання назову “Белая Русь”. С. 252; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27.

291 Nordenskjold A. E. Periplus. P. 123; Замысловский Е. Е. Описание Литвы... С. 110; Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. 7.

292 Buczek K. The history of Polish cartography. Fig. 6.

293 Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas... Tab. XXXII; Багpов Л. С. Истоpия геогpафической каpты. С. 20; Замысловский Е. Е. Описание Литвы... С. 110; Bagrow L. History of Cartography. Cambridge, 1966. P. 83; Савельева Е. А. “Моpская каpта” Олауса Магнуса. С. 81; Shirley R. W. The mapping of the World. P. 26, plate 29.

294 Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas... Tab. XXXV; Анучин Д. Н. Рельеф поверхности Европейской России в последовательном развитии о нем представлений. С. 56; Савельева Е. А. “Моpская каpта” Олауса Магнуса. С. 81; Савельева Е. А. Олаус Магнус и его “Истоpия севеpных наpодов”. Л., 1983. С. 50.

295 Die Weltkarte aus der Reihe der modernen Karten im Strassburger Ptolemaeus 1513 // Karten alter Meister. Gotha, 1990.

296 [Кордт В.] Материалы по истории русской картографии. Вып. 1. Киев, 1899. С. 3, карта II; Bagrow L. A history of the cartography of Russia up to 1600. V. 1. Fig. 17; Katalog dawnych map Rzeczypospolitej Polskiej w kolekcji Emeryka Hutten Czapskiego i w innych zbiуrach. T. 1. Wrocіaw etc., 1978. S. 23—25, mapa 4; Shirley R. W. The mapping of the World. P. 41, plate 38; Mojski P. M. Cartographia Rappersviliana Polonorum. Rapperswil, 1995. P. 36, 609.

297 Katalog dawnych map Rzeczypospolitej Polskiej... T. 1. S. 21—23, mapa 3; Bagrow L. A history of the cartography of Russia up to 1600. V. 1. Fig. 16; Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. 12; Alexandrowicz S. Rozwуj kartografii Wielkiego Ksiкstwa Litewskiego. Mapa 3; Дитмар А. Б. От Птолемея до Колумба. М., 1989. С. 228. (Дытмар памылкова абвясцiў гэтую карту “картай Мікалая Кузанскага 1450 г.”); Ширяев Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. Карта 2, с. 21, 114. Шыраеў памылкова сцвярджае, што карта Беневентана—Вапоўскага перапрацаваная Мiкалаем з Кузы (а не наадварот); Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 34. Апошнi не зусiм дакладна называе яе “каpта Птоломеуса”.

298 Katalog dawnych map Rzeczypospolitej Polskiej... T. 1. S. 31—32.

299 Козлов Л. Р. Картография Белоруссии XVI—XVII вв. // Книга в Белоруссии: книговедение, источники, библиография. Вып. 2. Мн., 1983. С. 75.

300 Зимин А. А. Формирование боярской аристократии в России... С. 137—141.

301 Кордт В. Материалы по истории русской картографии. Сер. 2, Вып. 1. Киев, 1906. Карта 1; Michow H. Weitere Beitrдge zur дltesten Kartographie Russlands // Mitteilungen der Geographischen Gesellschaft in Hamburg. B. XXII. Hamburg, 1907. S. 135—136; Bagrow L. At the sources of the cartography of Russia // Imago Mundi. XVI. Amsterdam, 1962. P. 34—36; Idem. A history of the cartography of Russia up to 1600. V. 1. Fig. 18; Katalog dawnych map Rzeczypospolitej Polskiej... T. 1. S. 76—77; Shirley R. W. The mapping of the World. P. 46—49, plate 43.

302 Shirley R. W. The mapping of the World. P. 68, plate 53.

303 Плошча рэальнага Белага возера ўсяго каля 1300 км2.

304 Алексеев М. П. Сибирь в известиях западноевропейских путешественников и писателей. Т. I. С. 77. Меховский М. Тpактат о двух Саpматиях. С. 198. Гэтае выданне мела крыху іншую назву — Descriptio Sarmatiarum Asianae et Europianae et eorum quae in eis continentur.

305 Refferet quidam historicus vetustissimus, scriptor adventus Hungarorum, quod Iuhri seu Hungari referebant se vidissem idolum glaciale in finibus Albae Russiae transeuntes de Iuhra ad Paludes Meotidas. Меховский М. Тpактат о двух Саpматиях. С. 120, 196; Maciej z Miechowa. Opis Sarmacji Azjatyckiej i Europejskiej. Wrocіaw, 1972. S. 80; Юхо Я. Пpа назву “Белаpусь”. С. 180.

306 Падрабязна лакалізацыя “Вялiкай Венгрыі” ў розных крыніцах XII—XVI ст. разбіраецца, напрыклад, у працы: Moor E. Anschaungen von der Urheimat der Ungarn im Mittelalter und bei den Humanisten // Ungarische Jahrbьcher. Bd. VII. Berlin—Leipzig, 1927. S. 442—449.

307 Аннинский С. А. Известия о татарах XIII—XIV вв. // Исторический архив АН СССР. Т. III. М., 1940; Шушарин В. П. Русско–венгерские отношения в IX в. // Международные связи России до XVII в. М., 1961. С. 153, 158.

308 Меховский М. Тpактат о двух Саpматиях. С. 112, 117.

309 Надпіс I(u)goria, які на многіх еўрапейскіх картах рамешчаны па суседству з Карэліяй, у пэўнай ступені можа быць аднесены не толькі да Югры, але і да Іжоры.

310 Юхо Я. А. Белая Русь. С. 492—493.

311 Sub imperio principis magni Moschorum atque Roxolanorum, quos nos Massogetas atque albos Russos appelamus. Gombos A. F. Catalogus fontium historiae Hungaricae. T. I. Budapestini, 1937. № 757, p. 343.

312 Totus ille tractus Aquilonaris e Germania ad portas usque Caspias campester est et planus; hanc planitiem Rusciam nunc vocant in Albam Nigramque distinctam. Antonius de Bonfinis. Rerum Ungaricarum Decades. Ed. I. Fogel et B. Ivбnyi et L. Juhбsz. T. I. Lipsiae, 1936. P. 17.

313 Флоpя Б. H. Об одном из источников “Тpактата о двух Саpматиях” Матвея Меховского // Советское славяноведение. 1965. № 2. С. 52; Хоpошкевич А. Л. Сигизмунд Геpбеpштейн и его “Записки о Московии” // Геpбеpштейн С. Записки о Московии. С. 26.

314 turbo vehementissimus omnia evertentes Bessos ac Chumanos albos, tandem Susdalos, dehinc Ruthenos crudeli sub dominatione pertranseuntes in nigram Chumaniam. Johannes de Thurocz. Chronica Hungarorum. Ediderunt E. Galantai et J. Kristo. Budapest, 1985. P. 34. Аўтар шчыра ўдзячны прафесару Янашу Барту (Janos Barta) з Унiверсiтэта iмя Лаяша Кошута ў Дэбрэцэне за магчымасць азнаёмiцца з тэкстам Хронiкi Турацы.

315 Шушарин В. П. Русско–венгерские отношения в IX в. С. 148; Scriptores Rerum Hungaricarum. T. 1. Vindobonae, 1746. P. 148; Chronici Hungarici compositio saeculi XIV // Scriptores Rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum. Vol. I. Budapest, 1937. P. 257.

316 Торкі (гузы, узы) — цюркскае качавое племя. З сяр. XI ст. у паўд.–рус. стэпах. Рабілі рабаўнічыя набегі на Русь і Візантыю. У 12 ст. увайшлі ў склад племяннога саюза “чорных клабукоў”, адкуль, відаць, і паходзіць іх еўрапейская назва “чорныя куманы”.

317 Gombos F. A. Catalogus fontium historiae Hungaricae. Vol. I. P. 16, 430 etc.

318 ПСРЛ. Т. 23. CПб., 1910. С. 2; ПСРЛ. Т. 24. Пг., 1921. С. 9; ПСРЛ. Т. 25. С. 339; Каpамзин H.М. Истоpия госудаpства Российского. Т. I, прим. 65, 70, 85, 302.

319 Шушарин В. П. Русско–венгерские отношения в IX в. М., 1961. С. 175.

320 У свой час гэтую праблему падрабязна разглядаў венгерскі гісторык Б. Кошаньі: Kossanyi B. Az uzok es Komanok tortenetehez a XI—XII szazadban. Sz., 1924. 534, 537 o.

321 Chronicon Rhytmicum Henrici de Mьgeln // Scriptores Rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum. Vol. II. Budapest, 1938. P. 232.

322 Chronicon Rhytmicum Henrici de Mьgeln. P. 237. Аўтар шчыра ўдзячны прафесару Марце Фонт (Martha Font) з Унiверсiтэта Яна Панонiя ў Печы за магчымасць азнаёмiцца з тэкстамі хронiк Мюгельна.

323 zugen von erst in ein land, do sassen lewte, die hiessen Bessy, darnach unter die Heiden, darnach in daz land der Swarczen Reussen... (Gu2 add.): vnd dy weyssen Reussen. Chronicon Henrici de Mьgeln Germanice conscriptum // Scriptores Rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum. Vol. II. P. 111; Гл. таксама Chronicon Rhytmicum Henrici de Mьgeln. P. 237. (заўв. 2).

324 Шыфр манускрыпта Gu2 ў бібліятэцы герцага Аўгуста: Cod. Guelf. 20 Aug. 4°, 4v.; аўтар шчыра ўдзячны д–ру Хельмару Хэртэлю (Dr. Helmar Hдrtel) са згаданай бібліятэкі за магчымасць азнаёміцца з аўтографам гэтага спісу.

325 Chronicon Henrici de Mьgeln Germanice conscriptum. P. 111.

326 Бpага С. Да спpавы паходжання назову “Белая Русь” // Запiсы БІHІМ. Кн. 4. Мюнхен, 1966. С. 251—252; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 305; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 66. Згаданая Брагам дата памылковая: на самай справе падзеі, у сувязі з якімі згаданыя белыя русіны, адбыліся ў 1352 г.

327 Хроніка была знойдзена ў бібліятэцы графаў Ілешхазі ў Дубніцы (цяпер Дубніца–над–Вагам, Славакія), адкуль і атрымала сваю назву.

328 Kalti M. Die Ungarische Bilderchronik. Budapest, 1961. S. 61.

329 Florianus M. Chronicon Dubnicense // Historiae Hungaricae Fontes Domestici. V. III, Lipsiae, 1884. P. 161—162; Lewicki A. Kilka przyczynkуw do dziejуw Kazimierza Wielkiego // KH. R. III. 1899. S. 208—209. Існуе iншая версiя падзей таго ж перыяда, выкладзеная хранiстам Янашам Кюкюлеi, уключаная пазней у Хронiку Турацы, але яна значна саступае AnMin у падрабязнасці апавядання пра літоўскія выправы Людвіка I і нічога не паведамляе пра Белую Русь Гл. Kьkkьlei Janos Kronikaja // Kьkkьlei Janos es a Nevtelen Minorita Kronikaia. Budapest, 1960. P. 64.

330 transivit, ponens se ad fortunium, per terram Alborum Rutenorum, et dia sequenti Lodomeriam appropinquavit. Lewicki A. Kilka przyczynkуw do dziejуw Kazimierza Wielkiego. S. 211.

331 Florianus M. Chronicon Dubnicense. P. 164.

332 Lewicki A. Kilka przyczynkуw do dziejуw Kazimierza Wielkiego. S. 205.

333 Аўтар выказвае шчырую падзяку д–ру Рышарду Гжэсіку (Інстытут славістыкі ПАН у Познані), праф. Янашу Баку і д–ру Ласла Веспрэмі (Цэнтральнаеўрапейскі універсітэт у Будапешце) за дапамогу ў атрыманні копіі адпаведнага фрагмента Дубнiцкай хpонiкі. Яна захоўваецца ў будапешцкай бібліятэцы Сецэньі (Szechenyi) пад шыфрам Cod. Lat. Med. Aevi 165. Цікавы нам фрагмент знаходзіцца на с. 81 рукапісу. Сучаснае крытычнае выданне Дубніцкай хронікі выправіла памылку i ў ім сказ, прыведзены ў заўв. 330 заняў сваё “законнае” месца: Anonymi Dvbnicensis. Liber de rebus Lvdovici R. H. // Analecta Monumentorum Hungariae historicum literarorium maximum inedita. Budapestini, 1986. P. 109.

334 Дробинский А. И. Русь и Восточная Европа во французском средневековом эпосе. С. 106. Аннинский С. А. Известия о татарах XIII—XIV вв. // Исторический архив АН СССР. Т. III. М., 1940. С. 82, 100.

335 Когда появился термин “Белая Русь” и что он означает // История Беларуси: вопросы и ответы. Сост. Голенченко Г. Я., Осмоловский В. П. Мн., 1993. С. 11. (Г. Галенчанка памылкова аднёс жыццё і дзейнасць Кальмана да ХII, а не ХIII ст.)

336 Падчас візіта Папы Яна Паўла II у Польшчу ў чэрвені 1999 г. адбылася нарэшце кананізацыя Кінгі.

337 “Кароль жа Кальман, родны брат караля Белы, быў каралём белых русiнаў” — Rex autem Colomanus regis Bele germanus fuit rex Ruthenorum Alborum. Vita Sanctae Kingae // MPH. T. IV. P. 685; Gombos A. F. Catalogus fontium historiae Hungaricae. T. III. Budapestini, 1938. № 5025, p. 2453; Witkowska M. H. S. Vita sanctae Kyngae ducissae Cracoviensis // Roczniki Humanistyczne. T. X, z. 2. Lublin, 1961. S. 119.

338 Witkowska M. H. S. Vita sanctae Kyngae ducissae Cracoviensis. S. 54; Budkowa Z. Kunegunda // PSB. T. XVI, s. 188.

339 Witkowska M. H. S. Vita sanctae Kyngae ducissae Cracoviensis. S. 119.

340 Vita beatae Kunegundis // Joannii Dlugossii senioris canonici Cracoviensis opera omnia. Vol. I. Cracoviae, 1887. P. 191.

341 Пашуто В. Т. Внешняя политика Древней Руси. М., 1968. С. 235.

342 Спробу заняць галiцкi прастол у 1206 г. зрабiў i iншы наўгародскi князь, Яраслаў Усеваладавiч.

343 Witkowska M. H. S. Vita sanctae Kyngae ducissae Cracoviensis. S. 53.

344 Шчырая ўдзячнасць за паведамленне д–ру Р. Гжэсіку з Пазнаньскага Інстытуту Славістыкі ПАН. Гл. таксама: Grzesik R. Ksi№їe wкgierski їonaty z cork№ Mњcisіawa Halickiego. Przyczynek do problemu czasu i miejsca powstania kroniki wкgiersko–polskiej // KH. R. CII. 1995, № 3—4. S. 23—35.

345 Звяртае ўвагу, што і ў Мюгельна, і ў Дубніцкай хроніцы, і ў “Жыццi Св. Кунегунды” згадваюцца ўласна белыя русіны, зямля белых русінаў, а не Белая Русь. Ці не значыць гэта, што менавіта выраз daz land der weyssen Reussen — terra Alborum Rutenorum быў традыцыйным для венгерскай гісторыяграфіі XIV—XV ст.?

346 PSB. T. XI, 1964. S. 496.

347 erectis animis ad feliciora in leuam et dextramque se effudit et illinc quidem ad Euxinem usque Podoliam Russiamque Albam, hinc uero utramque ripam Histulae Mazouiaque ac reliquas Polonici simul et Boemici regni terras multitudine sua impleuit. Philippi Callimachi. Ad Innocentium VIII de Bello Turcis inferendo oratio. Varsoviae, 1964. P. 84. Да сваіх уцёкаў з Італіі Калімах быў адным з самых актыўных удзельнікаў гуманістычнага гуртка, які ўтварыўся вакол “Акадэміі” Пампонія Лэта. Верагодна, ў гэтым асяродку тэрмін Белая Русь ужываўся дастаткова часта. Згаданы ў раздз. 6 Конрад Пойтынгер таксама ў свой час наведваў “Акадэмію”.

348 Koіankowski L. Zygmunt August. Lwуw, 1913. S. 286.

349 Etenim ferventissimus illius Poloniae nationis zelus et affectio singularis ced commune christianitatis bonum et ad suam filiorum que salutem sitem regni illius locarat, et habitat in finibus immo in parte magna in campis Sciticis, quorum longitudinem latitudinemque immensum, a finibus regni Poloniae usque ad regnum Persiae et Albam Russiam Tartari natio occupavit.. Akta Aleksandra, krуla polskiego, wielkiego ksiкcia litewskiego i t.d. (1501—1506). Wyd. F. Papee. Krakow, 1927. Nr. 270, p. 443. Лацiнская назва: Acta Alexandri, regis Poloniae, magni ducis Lithuaniae // MMAHP. T. 19. Гл. такс.: Уpбан П. Да пытаньня этнiчнай пpыналежнасьцi стаpажытных лiцьвiноў. С. 97.

350 Turcis aut Tartaris, immo etiam Albis Ruthenis, quibus permixti sunt Tartari, resistere posset... Akta Aleksandra. Nr. 271, p. 444.

351 imperatoribus Fossato, Transtanaitano (Zawolhensi) et allis vicinioribus, ac etiam Mosco Albae Russiae duce. Akta Aleksandra. Nr. 271, p. 448.

352 Ioannes Stobnicensis. Introductio in Ptolomei Cosmographiam. Cracoviae, 1512. Shirley R. W. The mapping of the World. P. 37.

353 Post hac tercia pars que alba Russia vocatur, extendit late in septemtrione usque ad Livones, & in oriente usque ad Tanai fluvium confinem Europe & Asie... Hinc etiam platitur ille celebris fluvius Boristhenes quem accole Neper vocant, iuxta quem civitas est nomine Smolensko, in qua sedes est metropolitani rutenorum, in hac etiam est illa magna civitas, ad quam ex longissimes partibus illuc mercatum advenientes mercatores Nogardiam vocant... Joannis Stobnicensis. Introductio in Ptolomei cosmographiam. Fol. 21. Аднясенне сядзібы праваслаўнага мітрапаліта ВКЛ да Смаленска не выпадковае. Большасць мітрапалітаў XV — першай чвэрці XVI ст. былі адначасова і смаленскімі епіскапамі (Герасім, Місаіл і інш.). Верагодна, менавіта таму Смаленск і быў галоўным цэнтрам літоўска–беларускага летапісання.

354 Rutheni Albi quondam Colchitae dicti, modo vero Moscovitae, habent proprium dominum seu Principem, qui titulatur Magnus Dux, vicinus in terra regi Poloniae in Magno Ducatu Lithuaniae, item aliis dominiis Livoniae et Gothiae. — De Ruthenorum nationibus earumque erroribus scriptum Johannis de Lasco // HRM. V. I. P. 123; гл. таксама: Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. С. 135—136; Maсczak W. Biaіa, Czarna i Czerwona Ruњ. P. 36; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27; Иванов В. Цветовая символика в географических названиях в свете данных топологии (К названию Белоруссии) // Імя твае “Белая Русь”. С. 118.

355 Sarmaticas gentes intra Meotis & Rha fluvium diffusas ab Austro Caucasiis iugis fiuiri, citra autem in Caspium & Pontum inclinates, hinc Albanos, illinc Colchos... Sua nomina etiam terris imposita sunt: & Albania inde, et Hiberia, & Colchis dicta est. Vadianus Joach (Watt). Epitome Asiae, Africae et Europae… Tiguri (Zьrich), 1534. P. 370—371.

356 Каpта России Антония Вида // Атлас геогpафических откpытий в Сибиpи и в Севеpо–Западной Амеpике XVII—XVIII вв. М., 1964. С. 13; Ельницкий Л. А. Знания древних о северных странах. С. 128—131; История древнего мира. Кн. 2. М., 1989. С. 49, 384.

357 „Вось я — на цябе, Гог, князь Роша, Мешэха i Фувала“. Ез. 38, 2—3; 39, 1. Пазней, у канцы XVI ст., Аляксандр Гваньiнi напiша: “Масква бярэ сваё iмя ад Масоха, сына Яфетавага, а ляжыць пасярэдзiне Белай Русi”. Kronika Sarmacyey Europskiey. S. 473. Наіўнасць меркаванняў аб сувязі паміж біблейскім Рошам і Руссю выкрыў, напрыклад, Г. Лаўмяньскі: Ловмяньский Х. Русь и норманны. С. 283.

358 Rutheni Rubei habebant quondam proprios Reges, et proprios etiam Magnos Duces. Omnes istos Reges Poloniae debellarunt. Sunt subditi fidelis Regis, in corporeque Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. Inter quos Rubeos Ruthenos Reges Poloniae unam fundarunt Metropolim, et septem Ecclesias Ruthenorum, quorum terra Sarmatica procedit a Polonia minori ex parte Occidentis versus Orientem per fluvium Borysthenem magnum ac per totam Sarmatiam Europeum inclusive ad Tanaim... Item procedunt Rubeorum terrae ex parte tanquam meridionali a fluvio Tyras, versus Semtemtrionem, usque ad Moscoviae fines Lithuaniae contiguos, per Longitudinem verisimilem ducentorum milliarium magnorum seu Germanicorum. De Ruthenorum nationibus earumque erroribus scriptum Johannis de Lasco. P. 124.

359 Гл. заўв. 347.

360 Цярохін С. Славутыя адвагай на вайне. Мн., 1991. С. 42, 77; Когда появился термин “Белая Русь” и что он означает. С. 12; Дарашкевiч В. І., Чамярыцкi В. А. Вiслiцкi Ян // ЭГБ. Т. 2. С. 304.

361 Паpэцкi Я. І., Пpэнская Ю. І. Паэма Яна Вiслiцкага “Пpуская вайна” // Белаpуская лiтаpатуpа i лiтаpатуpазнаўства. Вып. 1. Гомель, 1973. С. 170; Bellum Prutenum // Smereka E. Zbiуr pisarzy polsko–laciсskich. Leopoli, 3, 1933. P. 70 (II—136,137).

362 Паpэцкi Я. І., Пpэнская Ю. І. Паэма Яна Вiслiцкага “Пpуская вайна”. С. 170; Bellum Prutenum. P. 72 (II—201).

363 Bellum Prutenum. P. 87; Паpэцкi Я. І. Ян Вiслiцкi. Мн., 1991. С. 56 (III—77).

364 Bellum Prutenum. P. 88; Паpэцкi Я. І. Ян Вiслiцкi. С. 83 (III—100).

365 Паpэцкi Я. І. Ян Вiслiцкi. С. 43.

366 Andreae Cricii Carmina. Ed. C. Morawski. Cracoviae, 1888. P. 37 etc.

367 Bellum Prutenum. P. 64—65; Доpошкевич В. H. Hоволатинская поэзия Белоpуссии и Литвы. С. 104.

368 Паpэцкi Я. І., Пpэнская Ю. І. Паэма Яна Вiслiцкага “Пpуская вайна”. С. 169.

369 Thule profundo cincta ponto — Bellum Prutenum, p. 100; Паpэцкi Я. І. Ян Вiслiцкi. С. 82; у одзе Аршанскай перамозе; Riphaei plebs — Bellum Prutenum, p. 103; Паpэцкi Я. І. Ян Вiслiцкi. С. 82.

370 Bellum Prutenum p. 56 (I—120); Паэма Яна Вiслiцкага “Пpуская вайна”. С. 166; Паpэцкi Я. І. Ян Вiслiцкi. С. 36.

371 Гл. заўв. 402 i 403.

372 Гэты факт уведзены ў беларускую гістарыяграфію Г. Галенчанкам. Гл.: Когда появился термин “Белая Русь” и что он означает. С. 12.

373 Соболевский А. И. Переводная литература Московской Руси XIV—XVII вв. // Сб. ОРЯС. Т. 74. СПб., 1903. С. 427; Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. III, Ч. 2. С. 56—57; З беларускай астролёгii 16–га веку // Гарэцкi М. Хрыстаматыя беларускае лiтэратуры. XI век — 1905 год. Вiльня, 1922. С. 50.

374 Соболевский А. И. Переводная литература Московской Руси XIV—XVII вв. С. 424.

375 Святский Д. О. Астролог Николай Любчанин и альманахи на Руси XVI в. // Изв. науч. института им. П. Ф. Лесгафта. Т. XV, вып. 1. Л., 1929; Зимин А. А. Россия на пороге Нового времени. М., 1972. С. 35—37.

376 Бокачёв Н. Географические карты России XV—XIX столетий. СПб., 1892; Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. С. 148.

377 Zwoliсski P. Pierwsza drukowana transkrypcja ruskiej cyrylicy na lacinkк // Slavia Orientalis. R. XVI, z. 4. Warszawa, 1967; Idem. Naistarszy њwiecki druk biaіoruski (Antwerpia 1542) // Slavia Orientalis. R. XVII, z. 3. Warszawa, 1968.

378 Памыляўся Д. Анучын, сцвярджаючы, што “[Hазвания “Белая Россия”] нет на каpте литвина Антония Вида, составленной в конце 1530–х годов для ганзейских купцов”. (Анучин Д. К вопpосу о Белоpусской теppитоpии. С. 96).

379 Каpта России Антония Вида. С. 13; Michow H. Die дltesten Karten von Russland. S. 15; Материалы по истории русской картографии. Вып. 1. Табл. VI. С. 4—6; Katalog dawnych map Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1. S. 102—103. Пераклад на англiйскую Астроўскага (Muscovy as all White Russia) аналагiчны (Ostrowski W. About the origin of the name “White Russia”. P. 13).

380 Clementis Adami. Anglorum navigatio ad Moscovitas // HRS. V. I. 1841. P. 7; па–англiйску гэты ж тэкст выглядае так: Muscovy, which has the name also of Russia the white, is a very large and spacious country — Chancellor R. The first voyage to Russia // Rude & barbarous kingdom. Russia in the accounts of sixteenth–century English voyagers. P. 21.

381 Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. С. 127; Уpбан П. У сьвятле гiстаpычных фактаў. С. 65; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 68; Чаропка В. Гісторыя нашага імя. С. 60.

382 nam Lithuaniae partem, Russiam appellat inferiorem: cum ipsa Mosckovia, Russia alba nuncupetur. (Гэтую цытату з Джовіа В. Пануцэвіч прыводзіць як “вытрымку” з міфічнай “граматы” Васiля III). Посольство от Василия Иоанновича, великого князя московского, к папе Клименту VII. С. 27, 64; Pauli Jovii Novocomensis. De legatione Moscovitica // HRM. V. I. P. 6; Michow H. Die дltesten Karten von Russland. S. 79; Павел Иовий Hовокомский. Книга о Московитском посольстве // Геpбеpштейн С. Записки о московитских делах. С. 259; Доpошкевич В. H. Hоволатинская поэзия Белоpуссии и Литвы. С. 104.

383 Hовокомский. Книга о Московитском посольстве. С. 264; Pauli Jovii Novocomensis. De legatione Moscovitica. P. 8.

384 Замысловский Е. Е. Геpбеpштейн и его истоpико–геогpафические известия о России. С. 380. Венецыянскі дыпламат і падарожнік Іасафат Барбара, сучаснік і суайчыннік Кантарыні, у сваiм дзённiку згадваў нават дзве Аланii. Першая з iх, паводле выразу каментатара Барбара, Скржынскай, “асноўная”, знаходзiлася над Кубанню, на ўсход ад Азоўскага мора. Тут яшчэ ў IV ст. памяшчаў аланаў Амiян Марцэлiн. (Баpбаpо и Контаpини о России. С. 154, прим. 103, с. 177). Да другой Аланii адносiлi частку Крыма i Паўночнай Таўрыi. (Баpбаpо и Контаpини о России. С. 157, прим. 127 на с. 180). Аляксандр Гваньiнi пiсаў пра Ruњ w Tauryce (Kronika Sarmacyey Europskiey. S. 8), i цi не тое ж гэта самае, што “трансрыфейская” Russia Alba?

385 Narratio historica de Moscovitico Imperio // HRM. V. I. P. 163, 165; Аннинский С. А. Рассуждение о Московии Франческо Тьеполо. С. 328, 346.

386 Раксаланы — памiж Дняпpом i Донам, ля Меацiйскага возеpа, быццам бы Русь i Аланы. Bielski M. Kronika Polska. Wyd. K. Turowskiego. T. 1. Sanok, 1856. S. 29.

387 Kronika Sarmacyey Europskiey. S. 314.

388 Роксоляны, акибы Русь и Аляны. ПСРЛ. Т. 2. СПб., 1843. С. 236.

389 Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. 11.

390 Падалка Л. В. Происхождение и значение имени “Русь” // Труды пятнадцатого археологического съезда в Новгороде. 1911. T. 1. М., 1914. С. 365; Ловмяньский Х. Русь и норманны. С. 75.

391 Ostrowski W. About the origin of the name “White Russia”. P. 5.

392 Ловмяньский Х. Русь и норманны. С. 75.

393 Напрыклад, на карце Дж. Буна (Лондан, 1711 г.) назвы Alani i Roxolani дадзеныя на тым самым месцы, дзе ў Мартэла, Руйша, Вальдзеемюлера пазначалася Russia Alba. (Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. Plate VI; Ширяев Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. Карта 10, с. 29; Mojski P. M. Cartographia Rappersviliana Polonorum. P. 117). Прыгадаем, што і Адам Брэменскі, і Роджэр Бэкан не аддзялялі аланаў ад албанаў — прычым і тых, і другіх паводле іх няпэўных звестак можна лакалізаваць як у Паўночным Прычарнамор'і, так і на паўночным захадзе Расіі.

394 Замысловский Е. Е. Описание Литвы... С. 110.

395 Лебедев Д. М. Очерки по истории географии в России XV и XVI вв. С. 114; Shirley R. W. The mapping of the world. P. 92, plate 69. Гл. таксама заўв. 380.

396 Buczek K. The history of Polish cartography. Fig. 4.

397 Buczek K. The history of Polish cartography. Fig. 9.; Bagrow L. A history of the cartography of Russia up to 1600. V. 1. Fig. 29; Савельева Е. А. Hовгоpод и Hовгоpодская земля в западноевpопейской каpтогpафии XV—XVI вв. С. 7; Katalog dawnych map Rzeczypospolitej Polskiej... T. 1. S. 85. Каpта Цэля — фактычна перапрацоўка Carta Marina Navigatoria Portugallen Navigationes... Вальдзеемюлера (гл. заўв. 301).

398 Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas... Tab. XLIII; Вальдман К. Н. Об изображении Белого моря на картах XV—XVII вв. С. 91; Бpага С. Да спpавы паходжання назову “Белая Русь”. С. 251—252; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27; Борисовская Н. Старинные гравированные карты и планы XV—XVIII вв. С. 12.

399 Магнусу ў беларускай гiстарыяграфii чамусьцi ўвесь час “не шанцуе”. В. Астроўскi памылкова назваў яго Клаўсам (Claus), i гэтую ж памылку за нiм паўтарыў Я. Шыраеў, хаця Олаўс (цi Олаф) — вельмi распаўсюджанае скандынаўскае iмя (Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. 12; Ширяев Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. Карта 3, с. 22, 114). І. Чаквін перадаў яго імя як “Аўлас” (Чаквiн І. У. Чорная Русь // Этнаграфiя Беларусi: Энцыклапедыя. Мн., 1989. С. 532). А вось А. Дзяpновiч сказiў ужо ягонае прозвiшча, “пераклаўшы” яго як Вялiкi, хаця Магнус (цi Монс) — таксама тыповы скандынаўскi антрапонiм, якi не трэба блытаць з лацiнскiм magnus (вялiкi). Гл. Дзяpновiч А. Кpэва: мястэчка i гiстоpыя // Адpаджэнне. Гiстаpычны альманах. Мн., 1995. С. 114, 119.

400 Савельева Е. А. Олаус Магнус и его “Истоpия севеpных наpодов”. С. 50; Яе ж. “Моpская каpта” Олауса Магнуса. С. 82.

401 Уражвае энцыклапедычны кругагляд і разнастайнасць навуковых інтарэсаў Мюнстэра. Ён адным з пеpшых выдаў старажытна–габpэйскі тэкст Бiблii з лацiнскiм пеpакладам (1538), быў аўтаpам гpаматыкi халдзейскай мовы (1527). У 1530 г. назiраў за гравiраваннем i склаў тлумачальны тэкст да дакладнага ўзнаўлення Айхштэцкай карты 1491 г. (Материалы по истории русской картографии. Вып. 1. С. 2). У 1540 г. адрэдагаваў чарговае выданне Пталемея (Geographia Universalis, vetus et nova, compecteus Claudii Ptolemaei), распрацаваўшы для яго арыгiнальныя карты (Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. С. 116). Але паступова прыйшоў да высновы, што геаграфічнай навуцы патрэбны новы твор энцыклапедычнага характару, якім і стала “Касмаграфія”.

402 Rusia, que etiam Ruthenia dicitur & Podolia, Alba superior & inferior, pars Polonici regni quae et Roxolania, habet ad Orientem Moscum... (Цыт. паводле: Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. 11). Французскі тэкст гл.: Munster S. Brieve description de la Poloigne, — Lithuanie, — Samogetie, — Russie et Moscovie. Paris, 1872. P. 122.

403 Rusia, que etiam Ruthenia dicitur & Podolia, tripartito nominatur. Alba, superior & inferior, pars Sarmatiae Poloniae praetenta, Peuce fluvio ad Septentrionem includitur, ad Orientem solem Moscus, occidua illi Livonia atque Prussia extremae Germaniae partes. Цыт. паводле: Joannis Boemi. Mores, leges, et ritus omnium gentium. Lugduni, 1556. P. 212. Найбольш pанняе лацінскае выданне: Omnium Gentium Mores, Leges & Ritus. Augustae Vindelicorum (Аўгсбург), 1520 — нам, на жаль, не ўдалося праверыць. Англ. пераклад: The Manners, Lawes and Customs of All Nations. Collected out of the best writers by Ioannes Boemus Aubanus, a Dutch–man. London, 1611. P. 215. Даціроўка Урбанам гэтага паведамлення Бёма менавіта 1538 г. (Урбан П. У сьвятле гiстарычных фактаў. С. 65; Чаропка В. Гісторыя нашага імя. С. 59 і інш.) нічым не апраўданая, яно сустракаецца і ў больш ранніх, і ў больш позніх выданнях Omnium Gentium Mores.

404 Nordenskjold A. E. Periplus. P. 139.

405 Замысловский Е. Е. Описание Литвы…; Геpбеpштейн С. Записки о Московии. Пpим. 20, с. 286. (Карту Масковіі з “Касмаграфii” (1544 г.) узводзяць да карты Вiда—Ляцкага). Гл. таксама: Michow H. Die дltesten Karten von Russland. Taf. I; Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas... P. 115; Багpов Л. С. Истоpия геогpафической каpты. С. 29; Материалы по истории русской картографии. Вып. 1, карты IX, X; Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. С. 146.

406 Хорошкевич А. Л. Термины “Руссия” и “Московия” в 9—13 книгах “Анналов Польши” Яна Длугоша // Cultus et cognitio. Studia z dziejуw њredniowiecznej kultury. Warszawa, 1976. S. 205.

407 Thartarica, qui vicinate contigua terris meis Russie ac Podolie. MMAHP. V. 14. Cracoviae, 1894. s. 137.

408 Buczek K. The history of Polish cartography. Fig. 10, p. 33; Peliwo St. Drzeworytowe mapy ziem polskich z wydawnictw ksi№їkowych XVI w. Warszawa, 1991. S. 58—68; Bzinkowska J. Mapy ziem dawnej Polski — od XV do XVIII wieku — w wybranych atlasach biblioteki Jagieііoсskiej. Warszawa, 1992. S. 69—72, mapa 2; Bzinkowska J. Luџne mapy ziem polskich do koсca XVIII wieku w zbiуrach kartograficznych biblioteki Jagieііoсskiej. Warszawa, 1993. S. 17—18, mapa 1; Ширяев Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. Карта 4, c. 23; Mojski P. M. Cartographia Rappersviliana Polonorum. P. 44, 611. Магчыма, гэтая карта — спрошчаная версiя другога выдання карты Паўднёвай Сарматыi Вапоўскага).

409 Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. ix; Bzinkowska J. Luџne mapy ziem polskich... S. 18—21, mapy 2, 3; Mojski P. M. Cartographia Rappersviliana Polonorum. P. 49—50.

410 Landtafel des Ungerlands / Polands / Prussen / Littaw / Walachey. Гл. Peliwo St. Drzeworytowe mapy ziem polskich... S. 88, rys. 14; Katalog dawnych map Rzeczypospolitej Polskiej... T. 1. S. 30.

411 Weyssen Reussenland das ьber den Neper hat vil Kalmus gegen dem Don (das ist der Tanais) hat auch vil Reu Ponticum daselbst und in der Littaw und funft vil andere Kreuter und Wurzeln die man anderstwo nit findt… Die weyssen Reussen seind under dem fьrsten von Masouia. Es ist auch under im die groЯ statt Neьgardia oder Nouigrod von der biefornen in beschrezbung der Littaw vil gesagt ist. Von diser statt ist ein folchsprichwort erstanden: Wer mag wider Gott und wider die groЯ Neьgardiam. Cosmographey oder beschreibung aller Lдnder, Herrschaften, furnemsten Stetten... Beschriben durch Sebastianum Munsterum... Das vierdt Buch. P. xxix.

412 Чыста “трансрыфейская” лакалізацыя сустракаецца і ў лацінскіх выданнях “Касмаграфіі”: Versus Tanaim uero & Meotim ubi Alba est Russia sub Moscovitarum principis dominio — цыт. паводле: Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. 17; а таксама ў французскім перакладзе (Базэль, 1552): et tirant vers le fleuve Tanais au lieu ou est la blanche Russie sous la jurisdiction du prince des Moscovites, la terre aporte des cannes aromatiques, et espiceries, et plusieurs herbes et racines qu’on ne trouve point ailleurs. (Munster S. Brieve description de la Poloigne... P. 124). Гл. таксама: Замысловский Е. Е. Описание Литвы… С. 75—76; Доpошкевич В. H. Hоволатинская поэзия Белоpуссии и Литвы. С. 104.

413 Munster S. Brieve description de la Poloigne… P. 128, 130. Гл. таксама заўв. 71.

414 Матеpиалы по истоpии pусской каpтогpафии. Вып. 1. Киев, 1899. Табл. IV, с. 9; Анучин Д. К вопpосу о Белоpусской теppитоpии. С. 96; Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. С. 116, 149.

415 Матеpиалы по истоpии pусской каpтогpафии. Вып. 1. Табл. V, с. 9.

416 Матеpиалы по истоpии pусской каpтогpафии. Вып. 1. Табл. XV, с. 7; Геpбеpштейн С. Записки о Московии. С. 143.

417 Бокачёв Н. Географические карты России XV—XIX столетий. С. 7; Матеpиалы по истоpии pусской каpтогpафии. Вып. 1. Табл. XVI, с. 7; Ostrowski W. About the origin of the name “White Russia”. London, 1975.

418 Shirley R. W. The mapping of the world. P. 110—111, plate 84.

419 Сводная каpта по данным Антония Дженкинсона и Сигизмунда Геpбеpштейна // Атлас геогpафических откpытий в Сибиpи и в Севеpо–Западной Амеpике XVII—XVIII вв. М., 1964; Michow H. Weitere Beitrдge zur дltesten Kartographie Russlands. S. 141.

420 Упершыню карта Градэцкага была апублікаваная ў 1562 г. у Базэлі. Гл. пра яе: Alexandrowicz S. Rozwуj kartografii Wielkiego Ksiкstwa Litewskiego. S. 63—65; Bzinkowska J. Luџne mapy ziem polskich... S. 24—27, mapa 4; Mojski P. M. Cartographia Rappersviliana Polonorum. P. 88—90, 97 і інш. Што датычыць Артэлія, то Л. Казлоў памыляецца, прыпісваючы яму выказванне, зробленае нібыта ў тлумачэннi да карты Літвы з атласа Theatrum Orbis Terrarum, што “большасць называе гэтую зямлю [паводле Казлова, частку ВКЛ. — А.Б.], згодна з даследваннямi Мацвея з Мехава аб Сарматыях, Белай” (Козлов Л. Р. Картография Белоруссии XVI—XVII вв. С. 76). У сапраўднасці ж, у гэтым атласе адсутнічае як асобная карта Літвы, так і прыведзеная цытата, хаця спасылкі на Мацвея Мяхоўскага сапраўды прысутнічаюць у тлумачэннях да карт Рэчы Паспалітай (таб. 44) і Маскоўскай дзяржавы (таб. 46). Гл. : Abraham Ortelius. Theatrum Orbis Terrarum — Antwerp, 1570. Amsterdam, 1964 (факсімільнае ўзнаўленне выдання 1570 г.). Tab. 44, 46.

421 Урбан П. У сьвятле гiстарычных фактаў. С. 65; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 28.

422 Огородников В. И. Донесение о Московии второй половины XVI века. С. IV—V; Лебедев Д. М. Очерки по истории географии в России XV и XVI вв. С. 116.

423 onde crederei essere disceso il nome della Russia, imperoche chiameno una parte di Lithuania Russia bassa et l’altra la bianca ulteriore soggetta a Moscovii. Discorso della Moscovia di Marco Foscarino, almeno attribute a lui // HRM. V. I. P. 147; Огородников В. И. Донесение о Московии второй половины XVI века. С. 5. Гэта амаль даслоўная цытата з Джовіа (гл. заўв. 382).

424 ...la Russia ulteriore detta bianca e soggetta a Moscoviti, e l’altra e parte de Moscoviti, e parte de Poloni. Discorso della Moscovia di Marco Foscarino. P. 155; Огородников В. И. Донесение о Московии второй половины XVI века. C. 19.

425 Материалы по истории русской картографии. Вып. 1. Табл. XVII. C. 10—11; Рыбаков Б. А. Русские карты Московии XV — начала XVI в. С. 30, карты 5, 6. Борисовская Н. Старинные гравированные карты и планы XV—XVIII вв. С. 32. Б. Рыбакоў лiчыць, што Джэнкiнсан, хаця i ведаў пра належнасць Смаленска Маскоўскай дзяржаве, дыспанаваў нейкай састарэлай рускай картай, складзенай да 1514 г., на якой гэты горад быў аднесены да ВКЛ.

426 Il quale levati i stati ad’ alcuni dei suoi feudatarii, et alcune altre Provincie a sua obbedienza ridotte, lasciato il titolo di Russia, riprese il primo di Moscouia, percio tutta quella parte della Russia Bianca da lui, e da Basilio suo figliuolo posseduta, divisa della Russia Rossa per il gran fiume Neper, prese il nome di Moscovia. Narratio historica de Moscovitico Imperio. P. 162; Аннинский С. А. Рассуждение о Московии Франческо Тьеполо. С. 327, 345; Урбан П. У сьвятле гiстарычных фактаў. С. 65; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 28; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 68.

427 nondimeno confidati nelle proprie forze ardirono muover guerra a detti Tartari. Ne percio poterono i Russiani liberarsi in tutto dal Tributo finche Gio[vanni], avo di questo Duca, veduta tutta la Russia Rossa, e parte della bianca, dal giogo di tal servitu col bracchio de Polachi, e Lituani liberata... Narratio historica de Moscovitico Imperio. P. 171; Аннинский С. А. Рассуждение о Московии Франческо Тьеполо. С. 343, 364.

428 Nam Ioannes Moschorum dux subacto Novogrodo magno, & compluribus arcibus atque castellis finitimae Russiae, quae Alba dicitur, magnoque Lituanorum duci parebat, in potestatem suam redactis, reliquae Russiae & Lituaniae vehementer imminelat. Martini Cromeri. De origine et rebus gestis Polonorum libri XXX. Basileae, 1558. P. 647; Basileae, 1568. P. 422.

429 Kromer M. Polska. Prz. S. Kozikowskiego. Olsztyn, 1984; Kromer M. Polska. Prz. W. Syrokomli. Wilno, 1853; Cromer M. Polonia sive de situ, populis, moribus, magistratibus et republica regni Poloni libri duo. Cracoviae, 1901. (паўтоp выдання 1578 г.).

430 Kromer M. Polska. Prz. S. Kozikowskiego. S. 36; Kromer M. Polska. Prz. W. Syrokomli. S. 19; Cromer M. Polonia.. P. 26.

431 Kromer M. Polska. Prz. S. Kozikowskiego. S. 28; Kromer M. Polska. Prz. W. Syrokomli. S. 12; Cromer M. Polonia... P. 20.

432 Kromer M. Polska. Prz. S. Kozikowskiego. S. 40; Kromer M. Polska. Prz. W. Syrokomli. S. 24; Cromer M. Polonia.. P. 30.

433 Гл. заўв. 223.

434 Kromer M. Polska. Prz. S. Kozikowskiego. S. 20—21; Kromer M. Polska. Prz. W. Syrokomli. S. 6; Cromer M. Polonia... P. 15.

435 Юзефович Л. Как в посольских обычаях ведется. С. 145.

436 Повесть о прихождении Стефана Батория на град Псков. М.—Л., 1952. С. 52.

437 На шматлiкiх картах (Франкфурт–на–Майне, 1660 цi 1679; Парыж, 1674; Кёнiгсберг, 1683 / 84 i г.д.), распрацаваных Нiкаля Сансонам д’Абэвiлeм–бацькам паводле матэрыялаў Баплана, паўночны край Russia Alba дасягае 57°. Магчыма, у гэтым бачны след Кромеравай “Польшчы”. Aleksandrowicz St. O najdawnejszych mapach paсstwa moskiewskiego // Studia џrуdіoznawcze. XXI, Warszawa—Poznaс, 1976. S. 174; Bzinkowska J. Luџne mapy ziem polskich... S. 40, 41, 48, 49; mapy 9, 11; Россия XVI—XVIII в. глазами иностранцев. Л., 1990. С. 28. Але іншыя карты Абэвiля называлi Белай Руссю Маскоўскую дзяржаву (гл. заўв. 493).

438 Багpов Л. С. Истоpия геогpафической каpты. Рис. 47, с. 33; Michow H. Weitere Beitrдge zur дltesten Kartographie Russlands. S. 169—170, Karte IV. На фрагмент карты Вопеля, змешчаны ў вядомай працы Александровiча, Russia Alba не трапiла (Alexandrowicz S. Rozwуj kartografii Wielkiego Ksiкstwa Litewskiego. Mapa 10). Цiкава, што на гэтай карце на поўнач ад Гароднi, Друцка, Оршы змешчаны надпiс Alani, што можа паказваюць на сувязь паміж гэтай этнічнай назвай і харонімам Белая Русь, якая бачылася некаторым аўтарам Сярэднявечча і ранняга Новага часу. Гл. заўв. 78, 384, 393.

439 АЗР. T. 3. СПб, 1848. пpим. 25, с. 7.

440 maximi Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, Russiae Albae et Livoniae, tuto et absque ullius impedimento morave cum eorum sarcinis familiaribusque, qui decem nimerum non excedent... I. A. Caligarii, nuntii apostolici in Polonia, epistolae et acta. 1578—1581. Momumenta Poloniae Vaticana. T. IV. Cracoviae, 1915. № 350, p. 629. У 1581 г. Батоpы дазволiў pыжскiм купцам гандляваць “у Лiфляндыi, Жмудзi, Лiтве i Белай Русi”. (Можейко H. С., Игнатенко А. П. Дpевнеpусский язык. С. 24).

441 Новодворский В. Борьба за Ливонию между Москвою и Речью Посполитой (1570—1582). СПб., 1904. С. 272—273.

442 Alba Russia habet primem urbum Polotzum ad Dunam fluvii positum. АСД. Т. 5. Вильна, 1871. С. 74.

443 Зеленский И. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Минская губерния. Ч. I. СПб., 1864. С. 406.

444 Баршчэўскi Я. Шляхцiц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях. Мн., 1990. С. 8, 10, 124 i iнш.

445 Buczek K. The history of Polish cartography. Fig. 29.

446 Коялович М. Дневник последнего похода Стефана Батоpия на Псков и дипломатическая пеpеписка того вpемени. СПб, 1867. С. 188.

447 Kronika Sarmacyey Europskiey. S. 323; Юхо Я. Пра назву “Беларусь”. С. 178—179

448 Юхо Я. А. Белая Русь // Беларуская ССР: Kароткая энцыклапедыя. Т. 1. Мн., 1978. С. 108.

449 Гл., напрыклад: Сагановiч Г. М. Найменне Бацькаўшчыны // Імя тваё “Белая Русь”. С. 166; Рогалев А. Ф. Белая Русь и белорусы (в поисках истоков). С. 87.

450 Arandi, seminandique modus in Russia Alba Moschoviae confini, & in Magno Ducatu Lituanie. Sarmatiae Europeae descriptio. Ab Alexandro Guagnino Veronensi // Poloniae Historiae Corpus. Ex bibliotheca Ioan. Pistorii Nidani. Per Sebastiani Henric Petri. V. I. Basileae, 1588. P. 47; Kronika Sarmacyey Europskiey. S. 333; Сапунов А. Способ запашки земли и посева хлебов в Белоруссии и в великом княжестве Литовском // Полоцко–Витебская старина. Вып. 3. Витебск, 1916. С. 325; Гiсторыя Беларусi ў дакументах i матэрыялах. Т. 1. С. 133.

451 Гiсторыя Беларусi ў дакументах i матэрыялах. Т. 1. С. 135.

452 Гл. заўв. 245.

453 Moscovia, Moscva vulgo dicta, Urbs amplissima, caput et metropolis totius Russiae albae, Magno Moscorum duci subjectae. Kronika Sarmacyey Europskiey. S. 474; Alexandri Gvagnini Veronensis. Moscoviae descriptio. P. 1; Гваньини А. Описание Московии. М., 1997. С. 12—13. Гл. таксама заўв. 357.

454 Гваньини А. Описание Московии. С. 10—11.

455 Polotia deditione recuperata, Socolia, Czussa, Turovla et aliis Albae Russiae oppidis ferro et flamma funditus eversis. Pauli Oderborni. De Russorum Religione et Ritibus Narratio // HRS. V. II. 1842. P. 1.

456 Op. cit. P. 41.

457 He got from the king of Poland the famous cities of Polotsk, Smolensk, Dorogobuzh, Viaz’ma and many other towns; Belorussia and Lithuania, goodly towns of traffic, and countries yielding great commodities... Horsey J. Travels // Rude & barbarous kingdom. Russia in the accounts of sixteenth–century English voyagers. P. 265. Зpэшты, напiсанне Belorussia (у Севасцьянавай — “Белоруссия”) адносiцца да pэдакцыi выдаўцаў Хорзі — Беры і Крамі, а не да пеpшакpынiцы, дзе сказана Bella Russia. Гл. таксама: Гоpсей Дж. Записки о Московии XVI в. СПб., 1909. С. 21—22; Севастьянова А. А. Записки Джерома Горсея о России в конце XVI—начале XVII вв // Вопросы историографии и источниковедения отечественной истории. М., 1974. С. 88; Гоpсей Дж. Записки о Московии. XVI—начало XVII в. М., 1990. С. 51.

458 Гл. заўв. 428.

459 Kappeler A. Die deutschen Flugschriften ьber die Moskowiter und Iwan den Schrecklichen im Rahmen der Russlandliteratur des 16. Jahrhunderts // Russen und Russland aus deutscher Sicht 9. — 17. Jahrhundert. S. 162—163; Белы А. Полацк у нямецкіх лятучых лістках XVI ст. // Спадчына. 1997. № 6. С. 215. “Традыцыя” блытаць назвы Полацк і Пскоў, блізкія ў нямецкім і лацінскім напісанні (Plosceke —Ploschkow), заставалася даволі трывалай і ў XVII ст.: швед Пер Персан у сваёй гісторыі вялікага княства Маскоўскага, пераказваючы гісторыю Рагвалода, назваў яго пскоўскім князем. Гл.: Петр Петрей де Ерлезунда. История о великом княжестве Московском // ЧОИДР. 1866. Кн. 1. С. 98.

460 lannde Ploschkow, Smalenszke, Vitenbecke etc. und andere Reussche lande, dy under dem groszforstenthum czu Littouwen seyn gesessen. MMAHP. V. 14. Cracoviae, 1894. S. 289.

461 Вяземскiм князем да 1404 г. быў i славуты Фёдар Юр’евiч, “герцаг Белай Русі”.

462 Улащик H. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стрыйковского // Исследования по истории и историографии феодализма. М., 1982. С. 242.

463 Улащик H. H. Введение в изучение белоpусско–литовского летописания. М., 1985. С. 127.

464 Stryikowski M. Kronika Polska, Litewska, Zmуdzka i wszystkiej Rusi. T. II. W., 1846. S. 168.

465 Улащик H. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стpыйковского. С. 240.

466 ПСРЛ. Т. 35. М., 1980. С. 34, 57, 75, 106, 162, 209.

467 Тамсама. С. 59, 76, 108, 141, 163, 188, 209. “Пахвала Вiтаўту”, падкрэслiваючы высокi мiжнародны аўтарытэт Вiтаўта, безумоўна, перабольшвае яго ўладу над суседнімі дзяржавамі. Гэты тэкст нельга разумець лiтаральна, тым больш, што ён вельмi нагадвае Псалом 72 (71), на ўзор якога, несумненна, i ствараўся.

468 Улащик H. H. Введение в изучение белоpусско–литовского летописания. С. 127; Он же. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стpыйковского. С. 240.

469 Stryikowski M. Kronika Polska... T. I, s. 168; Улащик H. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стpыйковского. С. 240.

470 Stryikowski M. Kronika Polska... T. I, s. 126; Улащик H. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стpыйковского. С. 239.

471 Stryikowski M. Kronika Polska... T. II, s. 10; Улащик H. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стpыйковского. С. 239.

472 Stryikowski M. Kronika Polska... T. I, s. 125; Улащик H. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стpыйковского. С. 240.

473 Stryikowski M. Kronika Polska... T. I, s. 286; Улащик H. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стpыйковского. С. 240.

474 Stryikowski M. Kronika Polska... T. II, s. 186; Улащик H. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стpыйковского. С. 240.

475 Stryjkowski M. O pocz№tkach, wywodach, dzelnoњciach, sprawach rycerskich i domowych sіawnego narodu litewskiego, їemoidskiego i ruskiego, nigdy przedtym od їadnego ani kuszone ani opisane, z natchnenia Boїego a z uprzejme pilnego doњwiadczenia. Warszawa, 1978. S. 116—117. Падзеі 1320–х г., звязаныя з барацьбой за Валынь і Галічыну, пададзеныя тут Стpыйкоўскiм у надзвычай скажоным выглядзе. Сапраўдную карціну гл., напрыклад: Пашуто В. Т. Внешняя политика Древней Руси. С. 151—152, 167—168.

476 Stryikowski M. Kronika Polska... T. I, s. 111; Улащик H. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стpыйковского. С. 240.

477 Па iнэpцыi тыя ўкpаiнскiя землi, якiя раней ўваходзiлi ў склад ВКЛ, называлi Лiтвой часам нават у XVIII ст. У дачыненнi да Падолля, напрыклад, гл.: Кантемир Д. Описание Молдавии. Кишинёв, 1972. С. 10.

478 Цыт. паводле: Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Т. 2. Мн., 1983. С. 82. Рукапіс перакладу (“Кроиника словянов руская о панствах руских, полских и литовских”) захоўваецца ў Санкт–Пецярбургскай Публiчнай бiблiятэцы — F. IV, 688.

479 ПСРЛ. Т. 32. М., 1975. С. 26. Гл. таксама заўв. 473.

480 il negotio di quella incursione fatta dal Mosco nell’ Alba Russia in tempo della tregua. Di Mgr Bolognetti al Cardinal di Como. Varsavia 27 di Luglio 1581 // HRM. V. I. P. 320.

481 Новодворский В. В. Борьба за Ливонию между Москвою и Речью Посполитой. С. 213; Сiдарэнка Б. Магiлёў ў сiстэме ўзаемаадносiн Вялiкага княства Лiтоўскага i Маскоўскай дзяржавы XVI ст. // БГЧ. 1994. № 3. С. 33.

482 At et cum essem in Alba Russia, relatum est mihi, in ea quae Rubra dicitur, quaque item, ut Alba, Poloniae regi subdita est, Drohobicii puteum esse aquae salsae... Antonius Possevinus. De Moscovia // HRM. V. II. Petropoli, 1842. P. 280; Московия (De rebus Moscoviticis) // Поссевино А. Истоpические сочинения о России XVI в. М., 1983. С. 30. Маецца на ўвазе Дpагобыч у сучаснай Львоўскай вобл., а не Дарагабуж у Смаленскай, як памылкова адзначана ў перакладзе на рускую Л. Гадавiковай.

483 Ливония // Поссевино А. Истоpические сочинения о России. С. 213.

484 Падобным чынам Джайлс Флетчаp вызначаў межы Белай Сарматыі — гл. заўв. 556.

485 Московское посольство // Поссевино А. Истоpические сочинения о России. С. 191; Годовикова Л. H. “Московское посольство” Антонио Поссевино. С. 91.

486 Шмурло Е. Известия Джиованни Тедальди о России времен Ивана Грозного // ЖМНП. 1891. № 5—6.

487 Наўрад цi ён меў нейкае дачыненне да в. Рысiн цяперашняга Себежскага раёна Расii, як часта памылкова сцвярджаюць. Пра крытыку гэтага сцвярджэння гл.: Lulewicz H. Salomon Rysiсski // PSB. Z. 139. Wrocіaw etc., 1992. S. 553.

488 Lulewicz H. Salomon Rysiсski. S. 553—557; Порецкий Я. И. Соломон Рысинский * Solomo Pantherus Leucorussus. Мн., 1983. С. 8.

489 Порецкий Я. И. Соломон Рысинский. С. 9.

490 Moscovia urbs metropolis totius Russiae Albae. Памятники аpхитектуpы Москвы. Кpемль. Китай–гоpод. Центpальные площади. М., 1982. С. 56; Ширяев Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. Карта 5, с. 24.

491 Stadtebuch von Georg Braun und Franz Hogenberg. Bd. VI. Kцln, 1618. Такое разуменне Белай Русi, магчыма, узыходзiць да карты Антонiя Вiда, якую Хогенберг перагравiроўваў у 1570 г. (Бокачёв Н. Географические карты России XV—XIX столетий; Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. С. 148).

492 Blaeu J. Wielki atlas XVII w. њwiata. Warszawa, 1990. S. 44—45.

493 La Russie Blanche ou Moscovie. Mojski P. M. Cartographia Rappersviliana Polonorum. P. 523—524 і інш.

494 Karte um das Nordpolargebiet, 1701 // Haack geographisch–kartographischer Kalender 1984. Gotha, 1983.

495 Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. 9; Ширяев Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. Карта 12 б, с. 32.

496 Carte generale de toutes les costes du monde (chez Jean Covens et Corneille Mortier). Nordenskjold A. E. Periplus. Tab. LIX.

497 АрЮЗР. Ч. I, Т. VI. Киев, 1883. С. 657—658.

498 АСД. Т. 5. С. 74; Гринблат М. Я. Белорусы. Мн., 1968. С. 79; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. С. 10—11; Сагановiч Г. М. Найменне Бацькаўшчыны с. 166; Starowolski Sz. Polska albo opisanie poіoїenia krуlestwa Polskiego. Krakуw, 1976. S. 89—90. Заўважым, што Стыр на большым працягу цячэ праз Украiнскае Палессе.

499 Kromer M. Polska. Prz. S. Kozikowskiego. S. 27; Kromer M. Polska. Prz. W. Syrokomli. S. 12; Cromer M. Polonia... P. 20.

500 Starowolski Sz. Polska... S. 97.

501 Тамсама. S. 101.

502 АрЮЗР. Ч. I, Т. VII. С. 277.

503 Савва В. И. Московские цари и византийские василевсы. С. 345.

504 Насевiч В. Да пытання пра саманазву беларусаў у перыяд ВКЛ // Беларусiка — Albaruthenica. Мн., 1992. С. 98. Русь у якасцi такога гiсторыка–геаграфiчнага рэгiёну пазначаная, напрыклад, на карце “Беларусь у канцы XVI ст.”, складзенай М. Ф. Спiрыдонавым. Гл. ЭГБ. Т. 2. С. 394—395.

505 Stryikowski M. Kronika Polska... T. II. S. 327; Улащик H. Белая и Чеpная Русь в “Кpонике” Матвея Стpыйковского. С. 241.

506 Описание путешествия в Москву Николая Варкоча, посла римского императора, в 1593 году // Проезжая по Московии. (Россия XVI—XVII веков глазами иностранцев). М., 1991. С. 143.

507 ПСРЛ. Т. 35. С. 248.

508 ПСРЛ. Т. 2. СПб., 1843. С. 236; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. С. 10. Густынскiм гэты летапiс называецца паводле Густынскага Прылуцкага манастыра на Палтаўшчыне, дзе каля 1670 г. яго перапiсаў iераманах Мiхаiл Ласiцкi. Цяпер прынята лiчыць, што летапiс быў створаны памiж 1623—1627 г. вядомым праваслаўным пiсьменнiкам–палемiстам, зацятым працiўнiкам унii Захарыям Капысценскiм — блізкім сваяком згаданага ніжэй Міхаіла Капысценскага. (Мыцык Ю. А. Украинские летописи XVII в. Днепропетровск, 1978. С. 13).

509 Кулиш П. А. Материалы для истории воссоединения Руси. Т. 1. 1578—1650. М., 1877.

510 Русская историческая библиотека. Т. 2. СПб., 1875. Стб. 610, 613, 638, 657 ды iнш.; Потебня А. А. Этимологические заметки. С. 118.

511 Ono Polock, Witepsk, Mњcisіaw, Orsza, Mohylow, Dysna etc. na Biaіey Rusi. Документы, объясняющие историю Западно–Русского края и его отношение к России и к Польше. СПб., 1865. c. 292; БЭФ. Т. 1. С. 400; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў // Імя тваё “Белая Русь”. С. 10.

512 Документы, объясняющие историю Западно–Русского края... c. 296.

513 БЭФ. Т. 1. С. 446.

514 Россия и Италия. Т. 2. Вып. 1. СПб., 1908. С. 8—12.

515 Kurczewski J. Wileсskie biskupstwo // Encycіopedia koњcielna. T. 31. Pіock, 1911. S. 226; Грыцкевiч А. П. Валовiчы // ЭГБ. Т. 2. С. 210.

516 Starowolski Sz. Polska... S. 85.

517 Kosman M. Historia Biaіorusi. Wrocіaw etc., 1979. S. 15; Ostrowski W. About the origin of the name “White Russia”. P. 33. Астроўскі спасылаецца на біскупа–суфрагана Тэадора Скуміновіча, які падчас побыту ў Рыме ў 1652 г. падараваў тамтэйшай царкве Св. Сергія і Бахуса рукапіс славянскай літургіі Іаана Златавуста з надпісам Theodorus Skuminowicz Episcopus Gratiapolitanus Suffraganus Vilnensis per Albam Russiam. Але гэта не можа служыць доказам таго, што архiдыяканiя з самога свайго заснавання ў 1619 г. афіцыйна называлася Беларускай. Самы ранні вядомы нам дакумент, у якім аболецкі плябан (Ян Хрызастом Разнятоўскі) носіць тытул архідыякана Беларускага, датуецца 1634 г. — гл. : Историко–юридические материалы, извлечённые из актовых книг губерний Витебской и Могилёвской. Вып. 20. Витебск, 1890. С. 63—64.

518 АЗР. T. 4. С. 313.

519 Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 36.

520 АСД. Т. 2. Вильна, 1867. С. 57; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. С. 11.

521 ЭГБ. Т. 3. С. 502.

522 АСД. Т. 5. С. 123.

523 Грыгаровiч І. І. Беларуская iерархiя. Мн., 1992. С. 20, 22; Юхо Я. Пра назву “Беларусь”. С. 182.

524 Сагановiч Г. Найменне Бацькаўшчыны. С. 166; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 69; Дорошенко В. В. Торговля и купечество Риги в XVII в. Рига, 1985. С. 90; с. 304, прим. 83.

525 ПДС. T. 2. СПб., 1852. Стб. 1366; Опись архива Посольского приказа 1626 г. Ч. 1. М., 1977. С. 375—377.

526 ПДС. T. 2. Cтб. 1373.

527 Крапiвiн П. Паходжанне назваў “Русь”, “Белая Русь”, “Чорная Русь” i “Чырвоная Русь”. С. 59; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 69.

528 Опись архива Посольского приказа 1626 г. Ч. 1. С. 77.

529 Тамсама. С. 239.

530 Тамсама. С. 181.

531 Тамсама. С. 111.

532 Тамсама. С. 384.

533 Опись царского архива XVI в. и архива Посольского приказа 1614 г. Под ред. С. О. Шмидта. М., 1960.

534 Воссоединение Украины с Россией. Документы и материалы в трёх томах. Т. 2. 1648—1651 г. М., 1953. С. 233, 303. Заўважым для параўнання, што частку цяперашняй Браншчыны, па наш бок тагачаснай мяжы, сумна вядомы смаленскi ваявода Казiмiр–Фiлiп Абуховiч у 1648 г. аднёс да Белай Русi, паведамiўшы, што казацкiя атрады Хмяльнiцкага разарылi “паветы Старадуб, Рэчыцу, Мазыр, Бярэсце i шмат iншых замкаў на Белай Русi”. Можейко H. С., Игнатенко А. П. Дpевнеpусский язык. С. 25.

535 Воссоединение Украины с Россией. Т. 2. С. 152, 154, 160.

536 Тамсама. С. 232.

537 Цiтоў А. К. Пячаткi старажытнай Беларусi: нарысы сфрагiстыкi. Мн., 1993. С. 36—37.

538 С. Т. Маскоўскiя паслы 1646 г. як абаронцы беларускай мовы // Крывiч. № 4, 1923; Тумаш В. Дыпляматычная кантравэрсiя 1646 году за беларускую мову // Спадчына. 1997. № 2. С. 197.

539 Крижанич Ю. Обjасьенjе виводно о писме словенском // ЧОИДР. 1891. Кн. 1. С. 28.

540 “белорускиь jест некое мерзко смешание из Руского да Лешкого”. (Тамсама).

541 Собрание государственных грамот и договоров, хранящихся в государственной коллегии иностранных дел. Ч. III. М., 1822. № 183. С. 537—538; Карский Е. Белоруссы. Введение к изучению... С. 115.

542 [Бодянский О. М.] Путешествие в Московию барона Майеpбеpга // ЧОИДР. 1873. Кн. IV. С. 119, 154, 156.

543 Китайская реляция о посольстве Николая Спафария в Китай. С. 14.

544 Buczek K. The history of Polish cartography. Fig. 37; Козлов Л. Р. Картография Белоруссии XVI—XVII вв. С. 78; Казлоў Л. Р. Першыя карты Белай Русi // Помнiкi гiсторыi i культуры Беларусi. 1980. № 4. С. 31; Яго ж. Баплан // ЭГБ. Т. 1. С. 293. Mojski P. M. Cartographia Rappersviliana Polonorum. P. 141.

545 Ostrowski W. About the origin of the name “White Russia”. P. 5; Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. ix, plate III; Ширяев Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. Карта 9, с. 28. Наконт першай карты, на якой Russia Alba вынесена ў загаловак карты, гл. заўв. 253.

546 Ostrowski W. About the origin of the name “White Russia”. P. 13; Aleksandrowicz St. O najdawnejszych mapach paсstwa moskiewskiego. S. 174; Bzinkowska J. Luџne mapy ziem polskich... S. 49—51, mapa 12.

547 Bzinkowska J. Luџne mapy ziem polskich... S. 97—98; mapа 19.

548 Чаквiн І. У. Чорная Русь. С. 532.

549 Юхо Я. Пpа назву “Белаpусь”. С. 178; Тарасаў К. Памяць пра легенды: постацi беларускай мiнуўшчыны. С. 46.

550 Рогалев А. Ф. Белая Русь и белорусы (в поисках истоков). С. 132—133.

551 Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 25.

552 Киpпичников А. H., Дубов И. В., Лебедев Г. С. Русь и ваpяги. С. 197.

553 “Великая хроника” о Польше, Руси и их соседях XI—XIII вв. М., 1987. С. 71. Н. Шчавялёва, аўтар каментарыяў да “Вялікай хронiкi”, разумее пад першай часткай Русi Кiеўскую зямлю, а пад другой — усе астатнiя рускiя ўдзельныя княствы. Але больш лагiчна, на наш погляд, бачыць тут тыя ж “Верхнюю” ды “Нiжнюю” Русь.

554 Documenta pontificum romanorum historiam Ucrainae illustrantia. Ed. Velykij G. Vol. I. Roma, 1953. P. 148; Рамм Б. Я. Папство и Русь в X—XV вв. С. 242

555 Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 35; Баpбаpо и Контаpини о России. С. 188. Гл. таксама заўв. 382, 402 і 403.

556 The country of Russia was sometimes called Sarmatia... When it bare the name of Sarmatia, it was divided into two chief parts, the white and the black. The white Sarmatia was all that part that lieth towards the north and on the side of Livonia — as the provinces now called Dvina, Vaga, Ustiug, Vologda, Kargopol, Novgorod, etc. — whereof Novgorod Velikii was the metropolis or chief city. Fletcher G. Of the Russe Commonwealth. P. 110—111. Рускія пераклады: Флетчеp Дж. О госудаpстве Русском. СПб., 1906. С. 7—8; Флетчеp Дж. О госудаpстве Русском // Проезжая по Московии. С. 25—26 (Пар. з заўв 484).

557 [Russia] Divisa fuit in Russiam Albam & Russiam Nigram. Duo praecipui Russiae ducatis fuerunt Kiovia & Vladimiria, quibus qui potiebantur illi veluti Monarchae Russorum erant. Kiovia fedes erat Russiae nigrae, Vladimiria Russiae albae. Horn G. Orbis imperans... Leiden, 1668. P. 248.

558 Welke M. Deutsche Zeitungsberichte ьber den Moskauer Staat im 17. Jahrhundert // Russen und Russland aus deutscher Sicht 9.—17. Jahrhundert. S. 268.

559 Многім еўрапейцам было вядома пра вядучую ролю Ўладзіміра ў Паўн.–Усх. Русі XII—XV ст. і наступны пераход гэтай ролі да Масквы. А паколькі яны лічылі Белую Русь іншай назвай Маскоўскай дзяржавы, з гэтага вынікала, што першым цэнтрам Белай Русі быў менавіта Ўладзімір. (Магчыма, аднак, што некаторую ролю ў фармаванні заходнееўрапейскага стэрэатыпу “Белая Русь = Vladimiria” адыграла і інфармацыя некаторых крыніц — напрыклад, Дубніцкай хронікі — паводле якіх “зямля белых русінаў” была тоеснай заходнеўкраінскай “Ладамерыі”). Курляндзец Якуб Рэйтэнфельс пісаў у сваім трактаце пра Масковію, выдадзеным у 1680 г. у Падуі: “...Белая [Русь] — вобласць большая за астатнія, але частка яе належыць Польшчы. Яна ў некаторых пісьменнікаў набыла цару прозвішча “Белага”, бо сапраўды насельнікі яе большай часткай носяць белую вопратку. Галоўным горадам гэтай вобласці быў спачатку Ўладзімір, а потым Масква, і гэтая назва застаецца за ёй і ў наш час” (Рейтенфельс Я. Сказания светлейшему герцогу Тосканскому Козьме третьему о Московии (Падуя, 1680). Пер. с лат. А. Станкевича // ЧОИДР. 1906, кн. 3. С. 199). Тацішчаў фактычна ажыццявіў “рээкспарт” гэтай ідэі ў Расію.

560 Рыбаков Б. А. Русские карты Московии XV — начала XVI в. С. 18.

561 Alexandrowicz S. Rozwуj kartografii Wielkiego Ksiкstwa Litewskiego. Mapa 7.

562 АСД. Т. 5. С. 74; Starowolski Sz. Polska... S. 100.

563 Сапунов А. Способ запашки земли и посева хлебов в Белоруссии... С. 327, 328; Гiсторыя Беларусi ў дакументах i матэрыялах. Т. 1. С. 136; Maсczak W. Biaіa, Czarna i Czerwona Ruњ. P. 37.

564 Анучин Д. К вопpосу о Белоpусской теppитоpии. С. 95; Russland. Bьcher—Portrдts—Ansichten—Karten usw. Lagerkatalog 556 von Joseph Baer & Co. Frankfurt, 1908. S. 165; Mojski P. M. Cartographia Rappersviliana Polonorum. P. 451—452.

565 Гл. заўв. 437.

566 Cellarius А. Regni Poloniae, Magnique Ducatus Lituaniae, omniumque regionum juri Polonico Subjectorum novissima descriptio. Amstelodami, 1659. P. 299.

567 Гл. заўв. 292.

568 Петр из Дусбурга. Хроника земли Прусской. М., 1997. С. 53.

569 Насевiч В. Пачаткi Вялiкага княства Лiтоўскага. С. 110.

570 Потебня А. А. Этимологические заметки. С. 119; Ильинский Г. К вопросу о происхождении названия “Белая Русь”. С. 391—393; Крапiвiн П. Паходжанне назваў “Русь”, “Белая Русь”, “Чорная Русь” i “Чырвоная Русь”. С. 63.

571 Гл. заўв. 151, 152 i 154.

572 Гл. заўв. 280.

573 Гл. заўв. 358.

574 Гл. заўв. 287.

575 Katalog dawnych map Rzeczypospolitej Polskiej... T. 1. S. 116, mapa 23.

576 Buczek K. The history of Polish cartography. Fig. 3.

577 Helmold von Bosau. Slawenchronik // Ausgewдhlte Quellen zur deutschen Geschichte des Mittelalters. Band XIX. Darmstadt, 1963. S. 80, 81; Helmolda Kronika Sіowian. Warszawa, 1974. S. 127—128; Keller M. Konturen: Die Darstellung der Ostslawen in Chroniken und Annalen des 9.—13. Jahrhunderts // Russen und Russland aus deutscher Sicht 9.—17. Jahrhundert. S. 6.

578 Starowolski Sz. Polska... S. 89.

579 БЭФ. Т. 1. С. 390; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. С. 10.

580 Зеленский И. Материалы для географии и статистики России... Ч. I. С. 406.

581 Доpошкевич В. H. Hоволатинская поэзия Белоpуссии и Литвы. С. 104—105.

582 Гл. таксама заўв. 217

583. Ex hac tercia parte Russiae pelles precisiores ad varias gentes mittuntur. Joannis Stobnicensis. Introductio in Ptolomei cosmographiam. Cracoviae, 1519. Fol. 21.

584 Quae Magno Ducatui Lituaniae adjacet subjacetque, Russia vulgo dicitur Alba. (Курсiў Старавольскага). АСД. Т. 5. С. 74; Starowolski Sz. Polska... S. 101.

585 Alba dicitur vel ob album incolarum colorem, vel ob campos diutius nivibus opertos, et omnia alba exhibentes; unde et lupi, ursi, lepores, vulpes, et reliqua animalia, tam domestica quam sylvestria, quae in aliis locis alium colorem habent, alba decorata sunt. Albam Russiam non a nivibus, aut ab incolarum colore, sed ad albis galeris, quibus incolae utuntur, dici putat Brietius in suis Paralelis Geographicis. (“Белай называецца або ад белага колеру жыхароў, або ад палеткаў, на шырокім прасторы пакрытых снегам, і якія ўсё робяць белым; адсюль і ваўкі, мядзведзі, зайцы, лісы, і іншыя жывёлы, як хатнія, так і лясныя, якія ў іншых месцах маюць іншыя колеры, упрыгожаныя белым колерам. Брыэцый жа мяркуе ў сваіх Paralelis Geographicis, што Белай Русь называюць не ад снегу або ад колеру жыхароў, але ад белых [футравых] шапак, якія ўжываюць жыхары”). Cellarius А. Regni Poloniae, Magnique Ducatus Lituaniae… novissima descriptio. P. 408—409; Maсczak W. Biaіa, Czarna i Czerwona Ruњ. P. 34. Келер спасылаецца на твор французскага вучонага–езуіта (Brietius P. Parallela Geographiae veteris & novae. V. I—III. Paris, 1648—49), які нам не ўдалося прагледзець.

586 Аристотель Фиораванте. Материалы для археологического словаря // Древности. Труды Московского археологического общества. Т. IV. М., 1874. С. 38; Алексеев М. П. Сибирь в известиях западноевропейских путешественников и писателей. Т. I. С. 63; Снегирев В. Аристотель Фиораванти и перестройка Московского Кремля. М., 1935. С. 79; Земцов С. М., Глазычев В. Л. Аристотель Фьораванти. М., 1985. С. 96.

587 Алексеев М. П. Сибирь в известиях западноевропейских путешественников и писателей. Т. I. С. 66.

588 leucosciti… non tondent lanam quae est in pectoribus agnorum et novellarum ovium sed vellunt ex qua conficiunt tegmina capitum Satis preciosa. Забугин В. Юлий Помпоний Лэт. С. 95, 202.

589 Геpбеpштейн С. Записки о Московии. С. 75.

590 Аннинский С. А. Рассуждение о Московии Франческо Тьеполо. С. 338, 358.

591 Цыт. паводле: Петр Петрей де Ерлезунда. История о Великом княжестве Московском // ЧОИДР. 1865, кн. 4. С. 88. Гл. таксама: Грыцкевіч В., Мальдзіс А. Шляхі вялі праз Беларусь. Мн., 1980. С. 53. Прыведзеная цытата ўзятая з ляйпцыгскага выдання твора Персана (1620 г.); упершыню ён убачыў святло ў Стакгольме ў 1615 г. Наколькі можна меркаваць, Персан ведаў пра першасны змест назвы Белая Русь меней, чым яго суайчыннік Олаўс Магнус і, магчыма, аўтар “Хронікі Эрыка”.

592 Пра гэтую аповесць гл., у прыв.: Розов Н.Н. Повесть о новгородском белом клобуке (идейное содержание, время и место составления) // Учёные записки ЛГУ. Сер. филолог. наук. Вып. 20, № 173. Л., 1954.

593 Замысловский Е. Е. Геpбеpштейн и его истоpико–геогpафические известия о России. С. 173—175; Забугин В. Юлий Помпоний Лэт. С. 81.

594 Narratio historica de Moscovitico Imperio. P. 168; Аннинский С. А. Рассуждение о Московии Франческо Тьеполо. С. 338, 358.

595 Лекарственные растения (растения–целители). М., 1976. С. 156.

596 Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 34.