1 Імя тваё “Белая Русь”. Мн., 1991.

2 У больш шырокім аспекце гісторыя назвы Белая Русь з’яўляецца прадметам даследавання такой спецыфічнай дысцыпліны, якую на Захадзе прынята называць “гісторыя ідэй” і якая займаецца праблемамі эвалюцыі ментальнасці, адлюстравання рэчаіснасці ў свядомасці людзей розных эпох і культур у форме пэўных вобразаў, паняццяў і тэрмінаў.

3 Ламанский В. “Белая Русь” // Живая старина. Вып. III. СПб., 1890 (1891); Потебня А. А. Этимологические заметки // Живая старина. Вып. III. СПб., 1890 (1891); Энциклопедический словарь. (Брокгауз и Ефрон). Т. 5. СПб., 1891. С. 173. (У апошнім артыкуле Белай Руссю лічыцца толькi Магiлёўская i частка Вiцебскай губ.). У тым жа 1891 г. з друку выйшла „Дудка беларуская“, у якой Ф. Багушэвiч дастасоўваў назву Беларусь да ўсёй тэрыторыi краiны ў яе тагачасных этнаграфічных межах.

4 Анучин Д. Н. Рельеф поверхности Европейской России в последовательном развитии о нем представлений // Анучин Д. Н., Борзов А. А. Рельеф Европейской части СССР. М., 1948.

5 Анучин Д. Н. Адольф Эрик Норденшельд // Землеведение. 1901, Кн. 3—4. С. 250—258.

6 Замысловский Е. Е. Описание Литвы, Самогитии, Руссии и Московии Себастиана Мюнстеpа // ЖМHП. Ч. CCXI. СПб., 1880, № 9. С. 110; Пра Замыслоўскага гл.: Чарапiца В. Ягор Ягоравiч Замыслоўскi // БГЧ. 1996. № 2.

7 Грыцкевiч А. П. Белая Русь // Францыск Скарына i яго час: Энцыклапедычны даведнiк. Мн., 1988. С. 263; Юхо Я. А. Белая Русь // ЭГБ. Т. 1. Мн., 1993. Сс. 492—493; Чаквiн І. У., Юхо Я. А. Белая Русь // Этнаграфiя Беларусi: Энцыклапедыя. Мн., 1989. С. 77.

8 Гл., напрыклад: Киркор А. К. Белорусское Полесье // Живописная Россия. Репринтное воспроизведение изд. 1882 г. Мн., 1993. С. 249.

9 История БССР. Мн., 1961. С. 74; Белорусская ССР на международной арене. Под ред. К. В. Киселёва. Мн., 1961. Сс. 12—13; Белая Русь // СИЭ. Т. 2. М., 1962. С. 211.

10 Цiтоў А. К. Гарадская геральдыка Беларусi. Мн., 1989. С. 35.

11 Тарасаў К. Памяць пра легенды: постацi беларускай мiнуўшчыны. С. 45; Zaprudnik J. Belarus at a Crossroads in History. Boulder—San Francisco—Oxford, 1993. P. 2—3.

12 Власт. Матэрьялы для беларускага слоўнiка // Крывiч. № 4, 1923; Vakar P. The name “White Russia”. The American Slavic and East European Review. October, 1949. Vol. VIII. P. 204—205; Иванов Вяч. Цветовая символика в географических названиях в свете данных топологии (К названию Белоруссии) // Імя тваё “Белая Русь”. С. 135.

13 Греков И. Б. Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV—XVI вв. М., 1963. С. 42; Трубачев О. Н. Ранние славянские этнонимы — свидетельства миграции славян // Вопросы языкознания. 1974. № 6. С. 51; Агеева Р. А. Страны и народы: происхождение названий. М., 1990. С. 146, 150; Трубачоў А. Не ад белай адзежы i светлых вачэй // Беларуская мiнуўшчына. 1993. № 1. С. 8.

14 Maсczak W. Biaіa, Czarna i Czerwona Ruњ // International journal of Slavic linguistics and poetics. Vol. 19, 1975. P. 38—39.

15 Иванов Вяч. Цветовая символика в географических названиях в свете данных топологии (К названию Белоруссии) // Імя тваё “Белая Русь”. С. 117—136.

16 Ильинский Г. К вопросу о происхождении названия “Белая Русь” // Slavia VI. Praha, 1927. S. 391—393.

17 Крапiвiн П. Паходжанне назваў “Русь”, “Белая Русь”, “Чорная Русь” i “Чырвоная Русь” // Весцi АН БССР. Сер. грамадскiх навук. 1956. № 3. С. 60—61.

18 Рогалеў А. Ля вытокаў Белай Русi // Імя тваё “Белая Русь”. С. 159—160.

19 Рогалев А. Ф. Белая Русь и белорусы (в поисках истоков). Гомель, 1994. С. 92.

20 Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. Нью–Джэрзi. 1978. С. 24—29.

21 Рогалев А. Ф. Белая Русь и белорусы (в поисках истоков). С. 87.

22 Насевiч В. Пачаткi Вялiкага княства Лiтоўскага: Падзеi i асобы. Мн., 1993. С. 110.

23 Рамсей Р. Открытия, которых никогда не было. М., 1982. С. 67—74.

1. “Тацiшчаўскiя звесткi” i праблема дакладнай атрыбуцыi

24 Татищев В. Н. Введение к гисторическому и географическому описанию Великороссийской империи // Избранные труды по географии России. М., 1950. С. 145; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў // Імя тваё “Белая Русь”. С. 14.

25 Татищев В. Н. История Российская. Т. 2. 1963. С. 146, прим. 389, с. 265; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь” // Старонкi гiсторыi Беларусi. Мн., 1992. С. 64.

26 Татищев В. Н. История Российская. T. 4. 1964. С. 251.

27 Татищев В. Н. Предложение о сочинении истории и географии российской // Избранные труды по географии России. С. 79.

28 Татищев В. Н. О географии вообсче и о русской // Избранные труды по географии России. С. 219; Татищев В. Н. История Российская. Т. 1. М.—Л., 1962. С. 355; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. С. 14.

29 Тарасаў К. Памяць пра легенды: постацi беларускай мiнуўшчыны. С. 45—46.

30 Татищев В. Н. История Российская. Т. 1. С. 433.

31 Тамсама. Т. 1. С. 287.

32 Тамсама. Т. 1. С. 355; Юхо Я. А. Белая Русь. С. 492—493; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. С. 13; Юхо Я. Пра назву “Беларусь” // Полымя. 1968. № 1. С. 179.

33 Ильинский Г. К вопросу о происхождении названия “Белая Русь”. С. 388.

34 Гл. Максiмовiч Р. Рэц.: Vakar P. The name “White Russia”. The American Slavic and East European Review. October, 1949. Vol. VIII // Запiсы БІНІМ. New York, 1954. № 2 (6). С. 117; Maсczak W. Biaіa, Czarna i Czerwona Ruњ. P. 31; Чаквiн І. У., Юхо Я. А. Белая Русь. С. 77; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 63.

35 Пештич С. Л. Русская историография XVIII в. Ч. I. Л., 1961. C. 245.

36 Чаквiн І. У., Юхо Я. А. Белая Русь. C. 77.

37 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 1, Т. II. М., 1988. Прим. 262, стб. 109; Кучкин В. А. Формирование государственной территории Северо–Восточной Руси в X—XIV вв. М., 1984. C. 8.

38 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 2, Т. VI. М., 1989. Стб. 78, прим. 598.

39 Чамяpыцкi В., Жлутка А. Пеpшая згадка пpа Белую Русь — XIII ст.! // Адpаджэнне. Гiстаpычны альманах. Мн., 1995. С. 145; Апiсанне земляў (з Дублiнскага pукапiсу XIII ст.) // Спадчына. 1993. № 6. C. 68; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 64.

40 Зимин А. А. Формирование боярской аристократии в России во второй половине XV — первой трети XVI в. М., 1988. C. 82.

41 Шахматов А. А. О так называемой Ростовской летописи. М., 1904. C. 9; Пештич С. Л. Русская историография XVIII в. Ч. I. C. 258.

42 Тамсама. C. 241.

43 Козлов В. П. Тайны фальсификации. М., 1996. C. 23.

44 Крапiвiн П. Паходжанне назваў “Русь”, “Белая Русь”, “Чорная Русь” i “Чырвоная Русь”. C. 65; Грыцкевiч А. П. Белая Русь. С. 263; Гiсторыя Беларусi. Пад рэд. А. Г. Каханоўскага i iнш. Мн., 1996.

45 ПСРЛ. Т. 2. СПб., 1843. C. 227; Гiсторыя Беларусi ў дакументах i матэрыялах. Т. 1. Мн., 1936. C. 52; БЭФ. Т. 1. Мн., 1959. C. 70; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. C. 9. Ермалаеўскi спiс памылкова падае гэтыя падзеi пад 6813 (1305), а не 1325 г.

46 ПСРЛ. Т. 2. СПб., 1843. C. VII; Шахматов А. А. Обозрение русских летописных сводов XIV—XVI вв. М.—Л., 1938. C. 103; Лихачёв Д. С. Русские летописи и их культурно–историческое значение. М.—Л., 1947. C. 431.

47 Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. C. 67; Апiсанне земляў. C. 68.

48 Stryikowski M. Kronika Polska, Litewska, Їmуdzka i wszystkiej Rusi. T. I. Warszawa, 1846. S. 378.

49 Пештич С. Л. Русская историография XVIII в. Ч. I. C. 257—258.

50 Можейко H. С., Игнатенко А. П. Дpевнеpусский язык. Мн., 1988. C. 24; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. C. 67.

51 Dicitur modo haec villa esse Borthniky in Russia Alba que dicitur occupata per dominum palatinum Polocensem. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezyi wileсskiej. T. I. Krakуw, 1948. S. 73.

52 Областной пинкос Ваада главных еврейских общин Литвы. Т. 1. 1623—1664. СПб., 1909. C. 48—49.

53 Гiсторыя Беларусi ў дакументах i матэрыялах. T. 1. C. 381; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. C. 70.

54 У 1981 г. Descriptiones terrarum была ўведзена ў абарот у Польшчы, у 1984 г. — у Лiтве, i толькi ў 1988 г. пра яе нарэшце даведалiся на Беларусi. Colker M. L. America rediscovered in thirteenth century? // Speculum. A journal of medieval studies. Cambridge. Vol. 54. No. 4. October 1979. P. 712—726; Gуrski K. Descriptiones terrarum. Nowo odkryte џrуdіo do dziejуw Prus w XIII wieku // Zapiski historyczne. T. XLVI, z. 1. 1981. S. 7—16; Вячорка В. Што суседзi кажуць? // Крынiца. 1988. № 2; Апiсанне земляў (з Дублiнскага pукапiсу XIII ст.) // Спадчына. 1993. № 6; Чамяpыцкi В., Жлутка А. Пеpшая згадка пpа Белую Русь… C. 150; Чамярыцкi В. Дублiнскi рукапiс // ЭГБ. Т. 3. Мн., 1996. C. 305.

55 Gуrski K. Descriptiones terrarum. S. 12.

56 Gуrski K. Henryk–Heidenreich, pierwszy biskup chelmiсski // Studia nad histori№ dominikanуw w Polsce. T. 1. Warszawa, 1978. S. 182.

57 Характэрна, што асноўная ўвага адкрывальнiка Апiсання земляў М. Колкера была засяроджана зусiм не на першай згадцы пра Белую Русь, а на магчымай iнфармаванасцi аўтара аб iснаваннi Амерыкi. Барталамей Англійскі таксама ведаў пра адкрыццi нарманаў у Паўночнай Амерыцы, бо згадваў у сваiм творы Вiнланд (Vinlandia). Вывучаючы лёс Белай Русi, можна правесцi нямала паралеляў з гiсторыяй адкрыцця Новага Свету i яго адлюстравання на геаграфiчнай карце. Часта пра iх паведамляюць адны i тыя ж крынiцы. М. Вальдзеемюлер, якi першым змясцiў на карце назву Амерыка (1507 г.), быў аўтарам i многiх карт з выявай Белай Русi. Тое ж можна сказаць i пра iншых географаў, iмены якiх звязаныя з адкрыццём Амерыкi для свету — С. Кабота, Р. Торна i iншых. Канешне, гэта звычайнае супадзенне. Але калi б закiнутаму краю на ўсходзе Еўропы даставалася хаця б часцiнка тае ўвагi навукоўцаў, якая ўдзялялася Новаму Свету, наўрад цi загадка паходжання сучаснага iмя нашай краiны пратрывала б да гэтых дзён.

58 [Pruscia]… sic progreditur ad occidentem ad Carilos paganos, qui sunt regno contermini Nortmannorum. Dicti Carili sunt siluestres homines multum rudes…Ex hiis unus, audiens fratrem Vaislanum socium meum in Alba Ruscia predicamem, sollicitabat cum ut cum ipso intraret ad prefatos Carilos, asserens quod absque dubio deo uero eosdem acquireret per baptismum et pro uoto ibidem ecclesias fabricaret. Colker M. L. America rediscovered… P. 725; Aпiсанне земляў. C. 65; Gуrski K. Descriptiones terrarum. S. 10; Чамяpыцкi В., Жлутка А. Пеpшая згадка пpа Белую Русь... C. 144.

59 Апiсанне земляў. С. 67; Чамярыцкi В. Дублiнскi рукапiс // ЭГБ. Т. 3. C. 305.

60 Хроника Ливонии. Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. М.—Л., 1938. Прим. 3. С. 248.

61 Рамм Б. Я. Папство и Русь в X—XV вв. М.—Л., 1959. C. 177.

62 Шаскольский И. П. Борьба Руси против крестоносной агрессии на берегах Балтики в XII—XIII вв. Л., 1978. C. 208—209.

63 У 968 г. у Магдэбургу было заснаванае арцыбіскупства, якому мусілі падпарадкоўвацца ўсе нaваствораныя біскупствы на ўсход ад р. Лабы. Больш падрабязна пра гэта гл.: Жлутка А. Заходняе хрысціянства на Беларусі // Наша вера. 1998. № 1. С. 74.

64 Albania Asiae minori est provincia a colore populi nuncupata eo quod albo crine nascantur... Бартоломей Английский. О свойствах вещей (De proprietatibus rerum) // Матузова В. И. Английские средневековые источники IX—XIII вв. М., 1979. C. 72, 80. На славутай сярэдневечнай карце свету з англiйскага г. Херэфорд албаны, паказаныя як народ Крайняй Поўначы, характэрызуюцца наступным чынам: Albani pupillam glaucam habent et plus nocte vident. Гл. таксама заўвагу 75.

65 Перакладчык і каментатар Бэкана В. Матузава паслядоўна правiць у “Вялiкім творы” “Албанiю” на “Аланiю”. Гл.: Матузова В. Английские средневековые источники. Прим. 72, с. 227; прим. 86, с. 228. Але наўрад ці такая карэкцыя абгрунтаваная: калі мы маем справу з геаграфічнай наменклатурай вучоных сярэднявечча, іх тэрміны не заўжды можна адназначна суаднесці з сучаснымі.

66 Бэкон Р. Великое сочинение // Матузова В. Английские средневековые источники. С. 199, 213. Гэтым паселiшчам магла быць хазарская крэпасць Саркел, пасля паходу Святаслава ў 965 г. руская Белая Вежа.

67 Тамсама. С. 199, 212.

68 Тамсама.

69 Тамсама.

70 Матузова В. Английские средневековые источники. прим. 65, с. 227; прим. 83, с. 228.

71 Бэкон Р. Великое сочинение. C. 199, 213. Што датычыць папярэднiка Бэкана, Адама Брэменскага, ён уважаў “русцэнаў” народам, блiзкiм да грэкаў, палiчыўшы аднолькавасць канфесiй i блiзкасць алфавiтаў за прыкмету этнiчнай роднаснасцi.

72 Graesse J. G. Th. Orbis Latinus oder Verzeichniss der lateinischen Benennungen. Dresden, 1861. S. 7.

73 Попов А. И. Названия народов СССР. Введение в этнонимимику. Л., 1973. C. 136—137.

74 Pritsak O. The Origin of Rus’. Vol. I. Old Scandinavian sources then the sagas. Cambridge, Mass., 1981. P. 523, 798.

75 Schedel H. Liber Chronicarum. Nurembergiae, 1493. Secunda etas mundi. Folium XIV. Albania a colore populi sic nominata eo quod albo crine nascant homines — амаль даслоўнае супадзенне з Барталамеем — гл. заўв. 64.

76 “Cледует обратить внимание на то, что господствующий тип белоруссов — крайние блондины с голубыми или светлосерыми глазами”. Гл.: Карский Е. Белоруссы. Введение к изучению языка и народной словесности. Вильна, 1904. C. 117. Выказванне на гэты конт Тацiшчава гл. заўв. 31.

77 Томсон Дж. История древней географии. М., 1955. C. 356.

78 Іbi sunt etiam [in Ruzzia], qui dicuntur Alani vel Albani, qui lingua eorum Wizzi dicuntur, crudelissimi ambrones, cum canitie nascuntur; de quibus Solinus meminit. Scriptores Rerum Germanicarum in usum scholarum. Magistri Adam Bremensis Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. P. 248 (Lib. IV, cap. XIX); Тиандер К. Поездки скандинавов в Белое море. СПб., 1906. C. 47; Пименов В. В. Вепсы. Очерк этнической истории и генезис культуры. М.—Л., 1965. C. 27; Голубева Л. А. Весь и славяне на Белом озере. X—XIII вв. М., 1973. C. 5; Уpбан П. Да пытаньня этнiчнай пpыналежнасьцi стаpажытных лiцьвiноў. Мн., 1994. C. 80. Гай Юлiй Солiн — рымскi вучоны першай паловы III в., аўтар трактата Collectanea rerum memorabilium (“Збор рэчаў, годных упамiнання”); iншая назва гэтага твора — De situ orbis. Аланаў змешвалі з албанамі яшчэ і ў XVI ст. (напрыклад, Франчэска Т’епала — гл.: Аннинский С. А. Рассуждение о Московии Франческо Тьеполо // Исторический архив АН СССР. Т. III. М., 1940. C. 328, 346), што, магчыма, адыграла ролю ва ўзнікненні “трансрыфейскай” Белай Русі (гл. раздзел 6).

79 “Туркi” (Turci) Адама Брэменскага могуць адпавядаць цюркскім народам, паколькі для яго Фінская затока і Азоўскае мора знаходзіліся зусім побач, калі не злучаліся. (Гл., напрыклад: Strumiсski B. Linguistic Interrelations in Early Rus’. Northmenn, Finns, and East Slavs (Ninth to Eleventh Centuries). Rome, 1996. P. 269). Такому тлумачэнню, як мы ўбачым ніжэй, не пярэчыць і схільнасць многіх пазнейшых аўтараў да лакалізацыі Белай Русі ў Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі. Але, магчыма, Адам меў на ўвазе жыхароў ваколіц сучаснага г. Турку ў Фінляндыі.

80 At vero a parte aquilonari revertentibus ad ostium Baltici freti, primi occurunt Nortmanni, deinde Sconia prominet regio Danorum, et supra eam tenso limite Gothi habitant usque ad Bircam. Postea longis terrarum spatiis regnant Sueones usque ad terram feminarum. Supra illas Wizzi, Mirri, Lami, Scuti et Turci habitare feruntur usque ad Ruzziam. In qua denuo finem habet ille sinus. Itaque latera illius ponti ab austro Sclavi, ab aquilone Suedi possederunt. Scriptores Rerum Germanicarum in usum scholarum. Magistri Adam Bremensis Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. P. 242 (Lib. IV, cap. XIV).

81 П. Урбан, абвяргаючы iдэнтычнасць “албанаў” i весi, бачыў у першых заходнеславянскi племянны саюз вiльцаў (люцiчаў) (Уpбан П. Да пытаньня этнiчнай пpыналежнасьцi стаpажытных лiцьвiноў. C. 80). Але гэтыя “вiльцы–славяне ці люцiчы” (Wilzi Sclavi vel Leuticii) у Адама неаднаразова згадваюцца ў iншых месцах, калi ён пералiчвае заходнеславянскiя народы — Wilzi, Leuticii, Pomerani, Polani, у той час як Wizzi разам з iншымi прыбалтыйскiмi народамi жылi usque ad Ruzzia Гл. Magistri Adam Bremensis Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. P. 75, 77, 79, 81, 165, 241, 245 etc.; Тиандер К. Поездки скандинавов в Белое море. C. 46. Зрэшты, раз–пораз Адам не вытрымлівае гэтага адрознення, ужываючы Wilzi і Wizzi як узаемазамяняльныя тэрміны.

82 Голубева Л. А. Весь и славяне... C. 5.

83 Пименов В. В. Вепсы. C. 29—30; Голубева Л. А. Весь и славяне... C. 7.

84 Рамм Б. Я. Папство и Русь в X—XV вв. C. 161—162.

85 Тамсама. C. 157.

86 Тамсама. C. 165—166.

87 Дробинский А. И. Русь и Восточная Европа во французском средневековом эпосе // Исторические записки. Вып. 26. М., 1948. C. 98.

88 Пименов В. В. Вепсы. C. 28.

89 ПСРЛ. Т. 2. СПб., 1908. Стб. 14; Шахматов А. А. Повесть временных лет. Т. 1. Пг., 1916. C. 19. На легендарнасць Сiнеўса, як i яго iзборскага “брата” Трувора, паказвае магчымасць тлумачэння iх iмёнаў са шведскае: sine hus (свой род) i thru varing (верная дружына).

90 Шахматов А. А. Повесть временных лет. Т. 1. C. 19.

91 Hовосельцев А. П. Восточные источники о восточных славянах и Руси VI—IX вв. // Дpевнеpусское госудаpство и его междунаpодное значение. М., 1965. C. 412; Ловмяньский Х. Русь и норманны. М., 1985. C. 105; Киpпичников А. H., Дубов И. В., Лебедев Г. С. Русь и ваpяги // Славяне и скандинавы. М., 1986. C. 206—207.

92 Хабургаев Г. А. Этнонимия “Повести временных лет” в связи с задачами реконструкции восточнославянского глоттогенеза. М., 1979. C. 212—226; Ловмяньский Х. Русь и норманны. C. 163—191; Киpпичников А. H., Дубов И. В., Лебедев Г. С. Русь и ваpяги. C. 202—203.

93 Голубева Л. А. Весь и славяне... С. 57. Пазнейшыя Белавозера i Белазёрск знаходзiлiся на паўднёвым беразе, чаму мы i не ўжываем нiдзе назву “Белавозера”, але: Белае возера.

94 tith haffdo the huxat ok vildo them sla

Klemming G. E. Gamla eller Eriks–kronikan // Svenska medeltidens rim–kroniker. Del. 1. Stockholm, 1865. S. 51 (радкі 1491—1495); Рыдзевская Е. А. Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. (Материалы и исследования). М., 1978. С. 115, 120. Рыдзеўская не выключала, што “Белае” — страчаная цяпер старажытная карэльская назва Ладажскага возера. На яго заходнiм беразе маюцца некалькi тапонiмаў з карэла–фiнскай асновай valkea — белы. Але, з іншага боку, назва можа быць i ўказаннем на “вiсаў” — вепсаў.

95 Мельникова Е. А. Древнескандинавские географические сочинения. М., 1986: Тексты, переводы, комментарий. С. 64, 65, 96, 146, 178.

96 Тамсама. С. 178.

97 Тамсама. С. 65, 96.

98 Тамсама. С. 64; Pritsak O. The Origin of Rus’. Vol. I. P. 523.

99 Мельникова Е. А. Древнескандинавские географические сочинения. С. 79.

100 Тиандер К. Поездки скандинавов в Белое море. СПб., 1906. С. 34; Strumiсski B. Linguistic Interrelations in Early Rus’. P. 268.

101 Голубева Л. А. Весь и славяне... С. 11.

102 Тиандер К. Поездки скандинавов в Белое море. С. 48.

103 Глазырина Г. В. Alaborg “Саги о Хальвдане, сыне Эйнстейна” // Дpевнейшие госудаpства на теppитоpии СССР. 1983. М., 1984. С. 201, 206, 207; Киpпичников А. H., Дубов И. В., Лебедев Г. С. Русь и ваpяги. С. 197.

104 The north–sheets of the map of Europe by Fr. Camocio, 1579 // Imago Mundi. VIII. Stockholm, 1951.

105 З Арсай часта звязваюць назву старажытнага Сарскага гарадзiшча ля Растова. Першымi насельнiкамi Растова былi не вепсы, а iншы фiнскi народ — мера (iх згадвае i Адам Брэменскi), але вікінгi i iх маглi называць Wizzi.

106 Nordenskjold A. E. Periplus. An essay on the early history of charts and sailing–directions. Stockholm, 1897. P. 17; Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. Пг., 1923. С. 75; Bagrow L. A history of the cartography of Russia up to 1600. V. 1. Wolfe Island, 1975. Fig. 8.

107 Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. С. 78; Славянски ръкописи, документи и карти за Българската история от Ватиканската апостолическа библиотека и секретния архив на Ватикана (IX—XVII век). София, 1978. № 24, табл. LVII. У канцы XVIII ст. планісфера належала кардыналу Стэфану Борджа (цяпер захоўваецца у Bibliotheca Apostolica Vaticana).

108 Ле Гофф Ж. Цивилизация средневекового Запада. М., 1992. С. 130. Аднак наўрад ці справядліва будзе аднесці гэтую заўвагу толькі да чалавека сярэднявечча. “Чалавек не ў стане зразумець нічога без дапамогі вобразаў (phantasmata); вобраз ёсць падабенства цялеснай рэчы; інтэлект суадносіцца з усеагульным, якое здабываецца з адзінкавых рэчаў” — гэтае выказванне Тамаша Аквінскага трэба прызнаць універсальным. Яно тычыцца свядомасці чалавека ўвогуле, незалежна ад таго, да якіх эпохі і культуры ён належыць. Месца Белай Русі як ментальнага вобраза ў сістэме геаграфічных уяўленняў чалавека Сярэднявечча і Новага Часу, у гістарычнай перспектыве, і з’яўляецца прадметам даследавання гэтай кнігі.

109 Ельницкий Л. А. Знания древних о северных странах. М., 1961. С. 60.

110 Гл., напрыклад: Cellarius Christophorus. Notitiae Orbis Antiqus. Lipsiae, 1706. P. 370—374.

111 Graesse J. G. Th. Orbis Latinus. S. 7, 171.

112

Von hern Friedreichen dem Chreuzzpekch // Peter Suchenwirt’s Werke aus dem vierzehnten Jahrhundert. Hrsg. von Alois Primisser. Wien, 1827. S. 46; Scriptores Rerum Prussicarum. Leipzig, 1863. II, s. 148—149; Ламанский В. “Белая Русь”. С. 247; Карский Е. Белоруссы. Введение к изучению... С. 115.

113 Peter Suchenwirt’s Werke aus dem vierzehnten Jahrhundert.. Anmerk. XIV. S. 254.

114 Псковские летописи. Вып. 1. М.—Л., 1941. С. 20—21; Вып. 2. М.—Л., 1955. С. 98—99.

115 Яшчэ адной асобай, якая магла “прыцягваць” назву Белая Русь на тэрыторыю сучаснай Беларусі, быў пінскі, полацкі і наўгародскі князь Нарымонт. Гл. пра яго: Krupa K. Ksi№їeta litewscy w Nowogrodzie Wielkim do 1430 r. // KH. R. C. 1993. № 1. Праўда, у такой кантамінацыі можна хутчэй западозрыць сучаснікаў Зухенвірта, чым яго самога: хаця ў 1377 г. ён разам з аўстрыйскім герцагам Альбрэхтам III браў удзел у крыжацкіх “рэйзах” на ВКЛ, але пра Белую Русь нічога не гаворыцца ў яго вершы, прысвечаным Альбрэхту III, дзе асвятляецца і выправа 1377 г. — а яна ж дасягнула полацкага фарпоста Друі. Гл. Peter Suchenwirt. Von Herzog Albrechts Ritterschaft // Peter Suchenwirt’s Werke aus dem vierzehnten Jahrhundert. S. 11—13.

116 ЭГБ. Т. 2. Мн., 1994. С. 186.

117 Eysenwurch di guten stat in Weizzen Reuzzen. Peter Suchenwirt. Von hern Hansen dem Trawner // Peter Suchenwirt’s Werke aus dem vierzehnten Jahrhundert. S. 59; Scriptores Rerum Prussicarum. Leipzig, 1863. II, s. 152; Ламанский В. “Белая Русь”. С. 248.

118 Di Weizzen Reuzzen heten mut

Peter Suchenwirt. Von hern Hansen dem Trawner. S. 59; Keller M. Perspektiven: Vorstellungen von “Riuzen” in der deutschen Literatur des Mittelalters // Russen und Russland aus deutscher Sicht 9.—17. Jahrhundert. Hrsg. von M. Keller. Mьnchen, 1988. S. 104.

119 ПСРЛ, Т. 28. М.—Л., 1963. С. 259; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen in einer Deutschen Chronik des 15. Jahrhunderts // Forschungen zur Osteuropaischen Geschichte. B. 27. Berlin, 1980. S. 302. Як заўважыў В. Янін, у Наўгародскай рэспубліцы традыцыйна суіснавалі дзве сістэмы “кармленняў” — літоўская (служылым князям з ВКЛ звычайна выдзяляліся Ладага, Арэшак, Карэла, Капор’е) і маскоўская, куды запрашаліся служылыя князі з тэрыторый, падкантрольных Маскве (звычайна з Белага возера ці Растова). Гл.: Янин В. Л. Новгородская феодальная вотчина (историко–генеалогическое исследование). М., 1981. С. 221.

120 Item so haben der von Polan und herczog Wytawt mit den von Pleschkow und den weisen Rewsen sich voreinet. Prochaska A. Codex epistolaris Vitoldi. Cracoviae, 1882. S. 245; Ламанский В. “Белая Русь”. С. 247; Карский Е. Белоруссы. Введение к изучению... С. 115; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 67.

121 wi sich herczog Witawt mit den Pleskouwern und den Grossen Nougardern und der ganzen Russchen czungen voreineget hat... her welle mit den Wissen Russen krigen. Prochaska A. Codex epistolaris Vitoldi. DXLIII, s. 262; Ламанский В. “Белая Русь”. С. 247; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 67. Мы здаемся, дзеля недаступнасці арыгіналу дакумента, на даціроўку Прахаскі (травень 1413 г.). В. Чаропка (Чаропка В. Імя ў летапісе. Мн., 1994. С. 394) адносіць гэты дакумент да 1414 г., калі гросмайстрам быў ужо Міхаэль Кюхмайстар.

122 Ламанский В. “Белая Русь”. С. 245; Карский Е. Белоруссы. Введение к изучению... С. 115; Ильинский Г. К вопросу о происхождении названия “Белая Русь”. S. 389; Мартос А. Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. Мн., 1990. С. 15; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 66.

123 Anno itaque eodem videlicet MCCCLXXXII Jagiello filius olim Olgerdi major princeps Litwanorum, qui aute annum et citra per Keystutum patruum suum cum matre fuerat captivitus, et in quodam castro Albae Russiae, Poloczk dicto, vinculis mancipatus, circa festum Pentecostes captivitatem evadens cepit castrum cum favore procerum Litwaniae Wilno dictum. — Kronika Jana z Czarnkowa (Joannis de Czarnkow. Chronicon Polonorum). Оprac. J. Szlachtowski // MPH. T. II. 1872. P. 719.

124 Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. Назовы й архэалёгія. Chicago, 1965. С. 125, 135; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 28.

125 Kronika Jana z Czarnkowa. P. 605—615. Больш падрабязна даціроўка розных спісаў Хронікі разглядалася польскай даследчыцай Брыгідай Кюрбісуўнай: Kьrbisуwna B. Studia nad Kronik№ wielkopolsk№. Poznaс, 1952. S. 21—59; Яе ж: Dziejopisarstwo wielkopolskie XIII i XIV w. Warszawa, 1959. S. 20—42.

126 Ламанский В. “Белая Русь”. С. 245.

127 Доўнаp–Запольскi М. В. Гiстоpыя Белаpусi. Мн., 1994. С. 19—20.

128 О России в царствование Алексия Михайловича. Соч. Григория Котошихина. Изд. 3. СПб, 1884. С. 141.

129 Уpбан П. У сьвятле гiстаpычных фактаў. Мюнхен—Hью–Ёpк, 1972. С. 65.

130 Брага С. Да спpавы паходжання назову “Белая Русь”. С. 252.

131 Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 71

132 Максiмовiч Р. Рэц.: Vakar P. The name “White Russia”. С. 118; Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. London, 1971. P. 11.

133 Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27.

134 Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь // ВИ. 1947. № 7. С. 34.

135 Юхо Я. Пра назву “Беларусь”. С. 180.

136 Рогалев А. Ф. Белая Русь и белорусы (в поисках истоков). С. 92—93.

137 Емельянов. Путешествия Гильбера де–Ланноа в восточные земли Европы в 1413—1414 и 1421 годах // Известия Киевского университета. 1873. № 8. С. 24; Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 33—34.

138 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 2, Т. V. Стб. 216; Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 33.

139 Кучкин В. А. Формирование государственной территории Северо–Восточной Руси в X—XIV вв. М., 1984. С. 3, 8—32 і інш.

140 Емельянов. Путешествия Гильбера де–Ланноа. С. 24.

141 Adelung F. Die дltesten auslдndischen Karten von Russland. St. Pet., 1840. S. 15; Быковский Н. М. Картография: исторический очерк. С. 76; Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 34; Bagrow L. A history of the cartography of Russia up to 1600. V. 1. Fig. 9.

142 Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. С. 125; Уpбан П. У сьвятле гiстаpычных фактаў. С. 65; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 28.

143 Och zugend in, bottschaft von hertzog Wytolden von Lьtow, von herr Dyspotten hertzogen zu Ratzen, von dem Damenmьr uЯ der groЯen und klainen Walachy, von den zwain kьngen uЯ Tьrggen, von dem hertzogen uЯ wiЯen Russen, die all zugend in, mit CLXXX pfдrden, in Hansen Richen [hus] an sant Pauls gassen. Ulrichs von Richental Chronik des Constanzer Concils 1414 bis 1418. Herausgegeben von M. R. Buck. Tьbingen, 1882. S. 47; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 304. Аўтар выражае шчырую ўдзячнасць cп–ні Монiцы Банькоўскi–Цюлiг з Zentralbibliothek Zьrich (Швайцарыя) за дапамогу ў азнаямленнi з тэкстам Хронiкi.

144 Darnach am samsstag, der was an dem xviiii tag des monats February, do rait in der hochwirdig herr, herr Jerg ertzbischoff zu Kyvionensis, usser dem land zu wiЯen RuЯen, zu Schmolentzgi. Ulrichs von Richental Chronik. S. 136.

145 Лануа сваё другое падарожжа па землях ВКЛ, з якога паходзяць i яго звесткi пра Турцыю, здзейснiў у 1421 г. Запiсы Рыхенталя зробленыя, вiдаць, неўзабаве пасля гэтага, недзе ў канцы 1420–х г.

146 Europa ist das land, da wir inn sind und vahet an, an den wiЯen RьЯen zu Schmolentzgi und heruЯ an die rechten Tьrggy ze Lannouw, das hertzogtum ze Littow, Poland, Schlavoni, Unger, Moravi, Bohemi, das rцmsch rich. Ulrichs von Richental Chronik. S. 159; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303.

147 Летапісы адзначаюць, што ў абранні Цамблака бралі ўдзел 6 ці, хутчэй, 8 епіскапаў.

148 Item magnus dominus Georgius Archiepiscopus Cunionensis. Et conjacet domino duci Witoldo de Littow. Et respicit ad Thurcos. Ibi ipsi habet tres episcopos et ab altera parte tendit ad Russiam Albam. — Ulrichs von Richental Chronik. S. 171; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303.

149 Найбольш звестак пра Белую Русь утрымлiваецца ў самым старажытным рукапiсе Хронiкi — Ойлендорфскiм кодэксе 1438—1450 г. Гл. Бегунов Ю. К. Раннее немецкое известие о Золотой бабе // Известия Сибирского отделения АН СССР. Сер. общественных наук. № 11, вып. 3. С. 123; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303.

150 Ширяев Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. Мн., 1991. С. 18.

151 Der hertzog uЯ Schmolentzgi, der hertzog uЯ roten Russen und sust mere dann iii hundert irs glouben. Ulrichs von Richental Chronik. S. 139.

152 Der hertzog Fedur von Schmolentzgi in roten Reussen. Ulrichs von Richental Chronik. S. 207; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303—304.

153 Hertzog Fedьr von wiЯen RьЯen und herr zu Schmolenzgi. Ulrichs von Richental Chronik. S. 191; Ulrich Richental. Das Konzil zu Konstanz. Faksimileausgabe. Starnberg—Konstanz—Stuttgart, 1964.

154 Germanici. Das sind tьtsche lьt, darinn gehцret das rцmisch rich, das kцngrich Behan, das kцngrich von Unger, das kцngrich von Bolan, Lьtower land, das ruschiss land, recht Russen, rot Russen, wiss Russen; das land und statt gross Noffagrott, was da cristan ist. Ulrichs von Richental Chronik. S. 50—51; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303. (Польшча і ВКЛ паводле тагачаснай класіфікацыі адносіліся да адной з чатырох каталіцкіх “нацый” — германскай).

155 Hertzog Paulus von rechten RuЯen, ist under hertzog Witolten. Ulrichs von Richental Chronik. S. 207; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 303—304.

156 Piekosiсski F. Goњci polscy na soborze Konstancyjskim // Rozprawy Akademii umiejetnoњci. Wydziaі historyczno–filozoficzny. Ser. II, T. 12 (37). Krakуw, 1899. S. 136.

157 Keller M. Perspektiven: Vorstellungen von “Riuzen” in der deutschen Literatur des Mittelalters. S. 100—101.

158 Piekosiсski F. Goњci polscy na soborze Konstancyjskim. S. 158. Легенда пра ідал “Залатой Бабы” была ў XV—XVI ст. досыць распаўсюджанай у Еўропе — гл., напрыклад: Бегунов Ю. К. Раннее немецкое известие о Золотой бабе. С. 123, і часта звязвалася менавіта з Белай Руссю.

159 Ulrichs von Richental Chronik. S. 209; Begunov Ju. Weisse Rus und Weissrussen... S. 304.

160 Белы А. Пад крыжом Св. Георгiя // Падарожнiк. 1996, № 2. С. 13.

161 Von Polan manig herzog vest

Prisschuch Th. Des conzilis grundveste // Die historischen Volkslieder der Deutschen vom 13. bis 6. Jahrhundert. Bd. 1. Leipzig, 1865. S. 243 (радкі 896—900); Thomas Prischuch von Augsburg Ticht von Kostenz // Fontes rerum Austriacarum (цsterreichische Geschichts–Quellen. Bd. VI. Geschichtschreiber der husitischen Bewegung in Bцhmen. Th. 2. Wien, 1865 (радкі 900—904); Caro J. Geschichte Polens. Th. 3. 1386—1430. Gotha, 1869. S. 447. Таксама шчырая падзяка сп–ні Банькоўскай–Цюлiг.

162 Свідрыгайла проста не паспеў бы з’явіцца ў Канстанцы да закрыцця сабора, якое адбылося 22 красавіка 1418 г. (Chodynicki K. Koњcioі prawosіawny a Rzeczpospolita Polska. Warszawa, 1934. S. 46—47). Уцёкі ж Свідрыгайлы з Крамянецкага замку адбыліся на Вялікдзень 1418 г., як сведчыць ліст рагнецкага комтура вялікаму маршалку Ордэна ад 23 красавіка. У наступныя месяцы Свідрыгайла ўвесь час знаходзіўся ля літоўскіх межаў — у Венгрыі, дзе ўлада належала Сігізмунду, ці ў Малдове або ў тых раёнах ВКЛ, дзе яму ахвотна давалі прытулак апазіцыйныя Вітаўту колы (Коцебу А. Свитригайло, великий князь литовский. СПб., 1835. С. 67—69).

163 Prisschuch // Allgemeine Deutsche Biographie. Bd. 26. Berlin, 1970. S. 600—601.

164 Нямецкія каментатары паэмы Прысшуха чамусьці бачаць у “герцагу Белай Русі” Жыгімонта Карыбутавіча, будучага героя гусіцкіх войн, намесніка Вітаўта ў Чэхіі. Гл. Prisschuch Th. Des conzilis grundveste. S. 243; Caro J. Geschichte Polens. Th. 3. S. 447. Але ніхто не прывёў доказаў прысутнасці Жыгімонта на саборы. Пра гэта нічога не паведамляецца і ў спецыяльнай манаграфіі, прысвечанай жыццю і дзейнасці гэтага князя — гл. Grygiel J. Їycie i dziaіalnoњж Zygmunta Korybutowicza // Prace komisji historycznej. Nr. 52. Wrocіaw etc., 1988. S. 37.

165 HRM. V. I. Petropoli, 1841. №№ 119, 120; Theiner A. Vetera Monumenta Poloniae et Lithuaniae. T. 2. Romae, 1861. P. 20—22; Рамм Б. Я. Папство и Русь в X—XV вв. С. 219—220; Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. С. 125.

166 Cosmographey oder beschreibung aller Laender, Herrschaften, fьrnemsten Stetten... Beschriben durch Sebastianum Munsterum... Basel, 1550. Das vierdt Buch. P. xxvii.

167 Меховский М. Тpактат о двух Саpматиях. М.—Л., 1936. С. 106, 183.

168 “Князi Белай Русi” згадваюцца М. Стрыйкоўскiм сярод гасцей Вiтаўта на Луцкiм з’ездзе (заўв. 463).

169 Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 34.

170 Повесть Симеона Суздальского об Осьмом (Флоpентийском) собоpе // Павлов А. С. Кpитические опыты по истоpии дpевнейшей гpеко–pусской полемики пpотив латинян. СПб, 1878. С. 344—359.

171 Бороздин А. Симеон, иеромонах Суздальский // РБС. (Сабанеев—Смыслов). СПб., 1904. С. 456—457; Казакова Н. А. Первоначальная редакция “Хождения на Флорентийский собор” // Труды отдела древнерусской литературы. Т. 25. М.—Л., 1970. С. 61.

172 Мощинская H. В. Литеpатуpная истоpия “Повести об Осьмом Феppаpо–Флоpентийском собоpе” Симеона Суздальского // Вопpосы pусской литеpатуpы. М., 1971. С. 60; Казакова Н. А. Западная Европа в русской письменности XV—XVI вв. Л., 1980. С. 9—12.

173 Казакова Н. А. Первоначальная редакция “Хождения на Флорентийский собор” // Труды отдела древнерусской литературы. С. 62.

174 Шпаков А. Я. Госудаpство и цеpковь в их взаимных отношениях в Московском госудаpстве от Флоpентийской унии до учpеждения патpиаpшества. Ч. 1. Княжение Василия Темного. Киев, 1904. С. 58; Луpье Я. С. Общеpусские летописи XIV—XV вв. Л., 1976. С. 139. Тэкст “Слова на латыню” гл.: Слово избpанное от святых писаний еже на латыню // Попов А. Н. Историко–литературный обзор дpевнеpусских полемических сочинений пpотив латинян. М., 1875. С. 360—395.

175 І ў самастойнай, i ў летапiснай рэдакцыi “Слова...” яны гучаць практычна аднолькава. ПСРЛ. Т. 25. М.—Л., 1949. С. 254 (Маскоўскi летапiсны звод 1479 г.).; Слово избpанное от святых писаний еже на латыню. С. 364.

176 Уpбан П. У сьвятле гiстаpычных фактаў. С. 65; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27.

177 Соловьев А. Великая, Малая и Белая Русь. С. 34.

178 У сахараўскай рэдакцыi “Хаджэння на Фларэнтыйскі сабор” чытаецца: “...восточнии земли суть Рустии, и больше есть Пpавославие и высшее хpистианство Белыя Русии, в них же есть госудаpь великий, и бpат мой Василий Васильевичь, ему же восточнии цари прислухають, и великие князи со землями служать ему...”. Гл.: Путешествие Симеона Суздальского в Италию // Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. СПб., 1849. Кн. 8, с. 85.

179 Луpье Я. С. Идеологическая боpьба в pусской публицистике конца XV — начала XVI в. М.—Л., 1960. С. 368—370; Мощинская H. В. Литеpатуpная истоpия “Повести об Осьмом Феppаpо–Флоpентийском собоpе” Симеона Суздальского. С. 59.

180 Луpье Я. С. Общеpусские летописи XIV—XV вв. С. 228, 232.

181 ПСРЛ. Т. 6. СПб., 1853. С. 153; ПСРЛ. Т. 20. Ч. 1. СПб, 1910. С. 242. У зводзе 1518 г. падрабязнае апавяданне пра Фларэнтыйскi сабор адсутнiчае — Гл. ПСРЛ. Т. 28. М.—Л., 1963. С. 268.

182 Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. С. 155.

183 Шахматов А. А. О так называемой Ростовской летописи. С. 9.

184 Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. С. 223, 234 i iнш.

185 На самай справе паўгадавы перапынак у дзейнасці сабора быў выкліканы байкотам з боку большасці еўрапейскіх манархаў, якія не прызнавалі Яўгена IV сапраўдным папам: митр. Макарий [Булгаков]. История русской церкви. Т. V, кн. II. История русской церкви в период монгольский. СПб., 1866. С. 348—349.

186 Зимин А. А. Витязь на pаспутье. М., 1991. С. 83—84.

187 Зимин А. А. Витязь на pаспутье. С. 87.

188 Делекторский Ф. Обзор древнерусских сказаний о Флорентийской унии // ЖМНП. 1895, № 7. С. 143; Vakar N. The name “White Russia”. P. 202.

189 Аднак заслугоўвае ўвагі і меркаванне В. Астроўскага (гл. заўв. 297). Каменціруючы, напрыклад, надпiс Russia Alba sive Moscovia на карце 1507 г. Марка Беневентана — Бернарда Вапоўскага, ён расшыфроўвае яго як “грэчаскае праваслаўе цi Масковiя”. Такі пункт гледжання можа быць пацверджаны і картамі з папулярнай энцыклапедыі Margaritha philosophica, на якіх надпіс Russia Alba мае тлумачэнне: Sunt cristiani scismatici (“ёсць хрысціянамі–схізматыкамі”) (гл. заўв. 289). Таму нельга цалкам выключаць таго, што, прынамсі, некаторыя ўдзельнікі сабору маглі ўжываць назву Russia Alba ў дачыненні да праваслаўнага насельніцтва “Русі увогуле”, у даволі малаакрэсленых межах.

190 Цыт. паводле: Клюг Э. Княжество Тверское (1247—1485 г.) Тверь, 1994. С. 19.

191 Kresten O. Eine Sammlung von Konzilsakten aus dem Besitze des Kardinals Isidoros von Kiev // Цsterreichische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch–historische Klasse. Denkschriften, 123. Band. Wien, 1976.

192 Попов А. Н. Историко–литературный обзор дpевнеpусских полемических сочинений пpотив латинян. С. 359; Павлов А. С. Кpитические опыты по истоpии дpевнейшей гpеко–pусской полемики пpотив латинян. СПб, 1878. С. 100.

193 Делекторский Ф. Обзор древнерусских сказаний о Флорентийской унии. С. 145; Мощинская H. В. Литеpатуpная истоpия “Повести об Осьмом Феppаpо–Флоpентийском собоpе” Симеона Суздальского. С. 56.

194 Павлов А. С. Кpитические опыты... С. 108.

195 ПСРЛ. Т. 20. Ч. 1. С. 282—285; Борисов Н. С. Русская церковь в политической борьбе XIV—XV вв. М., 1986. С. 164.

196 Борисов Н. С. Русская церковь в политической борьбе XIV—XV вв. С. 165.

197 Павлов А. С. Кpитические опыты... С. 99—102.

198 Яблонский В. Пахомий Серб и его агиографические писания. СПб., 1908. С. 13.

199 Шахматов А. А. Пахомий Логофет и Хронограф // ЖМНП. 1899, № 1.

200 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 2, Т. VI. С. 217; Юхо Я. Пpа назву “Белаpусь”. С. 179; Юхо Я. А. Белая Русь. С. 493.

201 Янчук Н. А. Этнографический очерк Белоруссии // Курс Белоруссоведения. М., 1918—1920. С. 152; Ostrowski W. The ancient names and early cartography of Byelorussia. P. 18; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 68; Рогалев А. Ф. Белая Русь и белорусы (в поисках истоков). С. 82.

202 Крапiвiн П. Паходжанне назваў “Русь”, “Белая Русь”, “Чорная Русь” i “Чырвоная Русь”. С. 65.

203 Грыцкевiч А. П. Белая Русь. С. 263.

204 ПДС. T. 1. СПб., 1851. сc. 97, 113, 119, 137 i iнш.

205 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 2, Т. VI. Прим. 396, стб. 58.

206 Донесение Иоанна Фабра его высочеству Фердинанду // Отечественные записки. Ч. XXV. № 70. С. 296; Геpбеpштейн С. Записки о московитских делах. СПб, 1909. С. 25; Хорошкевич А. Л. Русское государство в системе международных отношений конца XV — начала XVI в. М., 1980. С. 214; Геpбеpштейн С. Записки о Московии. М., 1988. С. 75. Гл. таксама: [Григорович И. И.] Переписка пап с российскими государями в XVI в. СПб., 1834; Посольство от Василия Иоанновича, великого князя московского, к папе Клименту VII // [Семёнов В.] Библиотека иностранных писателей о России. Т. 1. СПб., 1836; Казакова Н. А. Грамота Ивана III папе Александру VI // АЕ за 1973 г. М., 1974. С. 26—28; Глушакова Ю. П. Неопубликованные русские грамоты из Ватиканского архива // ВИ. 1974. № 6.

207 Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. С. 127; Уpбан П. У сьвятле гiстаpычных фактаў. С. 65; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 27; Сагановiч Г. М. Да гiстоpыi назвы “Белая Русь”. С. 68; Чаропка В. Гісторыя нашага імя. Мн., 1995. С. 60. Хутчэй за ўсё, гэтую “качку” запусцілі эмігранцкія гісторыкі Урбан і Пануцэвіч.

208 Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae. T. 2. P. 167.

209 Каpамзин H. М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 2, Т. VI. Стб. 40; прим. 88, стб. 22; Ламанский В. “Белая Русь”. С. 247; Янчук Н. А. Этнографический очерк Белоруссии. С. 152.

210 Апiсанне земляў. С. 68; Чамяpыцкi В., Жлутка А. Пеpшая згадка пpа Белую Русь... С. 146.

211 magno Sixto Pontifici Romano institutori Ioannes dux Albae Russiae percussa manu fronte reverentium exhidet. Пиpлинг П. Россия и Восток. CПб., 1892. С. 49; Пиpлинг П. Россия и папский пpестол. Кн. 1. Русские и Флоpентийский собоp. М., 1912. С. 181—182; Гpушевський М. С. Велика, Мала i Бiла Русь // Укpаїнський iстоpичний жуpнал. 1991. № 2. С. 85.

212 У рускіх летапiсах зафiксаваны казус, звязаны з гэтай граматай. У Маскве досыць хутка даведалiся пра смерць папярэдняга папы, Паўла II (28.07.1471), але памылкова лiчылi, што iмя яго пераемнiка Калiст, да якога і адрасавалася грамата. Даведаўшыся на шляху ў Рым пра сапраўднае iмя новага папы — Сiкст — паслы былi вымушаныя падчышчаць грамату. Гл. ПСРЛ. Т. 25. С. 293; Т. 26. М.—Л., 1959. С. 244; Т. 28. М.—Л., 1963. С. 130. Але наўрад ці разам з гэтым яны маглі дазволіць сабе “падпраўленне” тытула вялікага князя, нават калі б гэта магло палепшыць яго імідж у еўрапейцаў — за такую вольнасць у Маскве можна было жорстка паплаціцца.

213 ein mechtiger herzog in weissen Reussen hinter Negarten, паводле Нюрнбергскай Хронікі — гл. Die Chroniken der Frдnkischen Stдdte. Nьrnberg. Bd. IV. Leipzig, 1872. S. 330—331; ein herzog in weissen Reussen — Bd. V. Leipzig, 1874. S. 468; Пиpлинг О. Россия и папский пpестол. Кн. 1. С. 204.

214 Бантыш–Каменский Н. Н. Обзор внешних сношений России (по 1800 г.). Ч. II (Германия и Италия). М., 1896. С. 233; Глушакова Ю. П. Неопубликованные русские грамоты из Ватиканского архива. С. 128—129.

215 Каштанов С. М. Социально–политическая история России XV—первой половины XVI в. М., 1967. С. 123.

216 Казакова Н. А. Русско–ганзейский договор 1514 г. // Вопросы историографии и источниковедения истории СССР (Труды ЛОИИ АН СССР. Вып. 5.) М., 1963. С. 581; Юзефович Л. Как в посольских обычаях ведется. М., 1988. С. 35.

217 Югорское от Великой Руси завоевано, Пермия, Вятское; сии все три великим князем Васильем II Белой Руси приобщены, и граница на восток до гор Поясных распространена. Татищев В. Н. Руссиа или как ныне зовут Россиа // Избранные труды по географии России. С. 111.

218 MHSM. P. 310—311.

219 Тамсама. P. 537.

220 О России в царствование Алексия Михайловича. С. 141.

221 Лебедев Д. М. Очерки по истории географии в России XV и XVI вв. М., 1956. С. 135; Зимин А. А. Витязь на pаспутье. С. 87.

222 Путешествие Амвросия Контарини // [Семёнов В.] Библиотека иностранных писателей о России. Т. 1. С. 104, 176; Баpбаpо и Контаpини о России. Л., 1971. С. 202, 226, 238.

223 Hypanis in palude Leucoscytharum ortus, miscetur Boristheni. Забугин В. Юлий Помпоний Лэт. Критическое исследование. СПб., 1914. С. 80—81, 211.

224 Забугин В. Юлий Помпоний Лэт. С. 209. Несумненна, рэмінісцэнцыя з Герадота. Гл.: Геродот. История в девяти книгах. Перевод и примечания Г. А. Стратановского. М., 1993. IV, 24 (с. 193).

225 Забугин В. Юлий Помпоний Лэт. С. 78, 209.

226 Геродот. История в девяти книгах. IV, 52 (с. 200).

227 Цыт. паводле: Алексеев М. П. Сибирь в известиях западноевропейских путешественников и писателей. Введение, тесты и комментарий. Т. I. XIII—XVII вв. Иркутск, 1932. С. 63.

228 Мигель де Сервантес Сааведра. Хитроумный идальго Дон Кихот Ламанчский. Ч. I. М., 1989. С. 316.

229 Рыбаков Б. А. Геродотова Скифия. М., 1975. С. 34—35.

230 АрЮЗР. Ч. I, Т. VII. Киев, 1887. С. 199—231; митр. Макарий [Булгаков]. История русской церкви. Т. IX, кн. IV. История западно–русской или литовской митрополии. СПб., 1900. С. 43—58.

231 АрЮЗР. Ч. I, Т. VII. С. 199.

232 Гл. таксама заўв. 353.

233 Завитневич В. З. Палинодия Захарии Копыстенского и её место в истории Западно–Русской полемики 16 и 17 вв. Варшава, 1883. С. 156, 188—195; митр. Макарий [Булгаков]. История русской церкви. Т. IX, кн. IV. С. 45; Мартос А. Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. С. 118.

234 АЗР. T. 4. СПб, 1851. С. 251; Карский Е. Ф. Белорусы. Т. III, Ч. 2. Старая западно–русская письменность. Пг., 1921. С. 202; Пануцэвіч В. З гісторыі Беларусі, або Крывіччыны–Літвы. Т. I. С. 126—127; Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 28. Сучасныя расійскія гісторыкі таксама схільныя лічыць грамату аўтэнтычнай, адзначаючы, зрэшты, яе рэдагаванне Пацеем. Гл.: Русский феодальный архив XIV — первой трети XVI в. Ч. 5. М., 1992. С. 951, 1064.

235 Да такой жа высновы схіляўся польскі даследчык гісторыі праваслаўнай царквы К. Хадыніцкі. Гл. Chodynicki K. Koњcioі prawosіawny... S. 66.

236 Гpушевський М. С. Велика, Мала i Бiла Русь. С. 85.

237 Татищев В. Н. Руссиа или как ныне зовут Россиа. С. 110; Фрагменты летапiсаў, хронiк i актавых запiсаў. С. 14.

238 Греков И. Б. Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV—XVI вв. С. 42. Грэкаў непасрэдна ўзводзіў да гэтай назвы этымалогiю Белай Русi. У лiтаратуры ж пераважае погляд, што “Белай Ардой” называлася менавiта ўсходяя частка ўлуса Джучы, а заходняя — “Сiняй”. Гл. Белая Орда // СИЭ. Т. 2. М., 1962. С. 211.

239 Каpамзин H.М. Истоpия госудаpства Российского. Кн. 1, Т. I. Прим. 302, стб. 81.

240 Станкевiч Я. Нарысы з гiсторыi Вялiкалiтвы–Беларусi. С. 30.

241 Повесть Симеона Суздальского об Осьмом (Флоpентийском) собоpе. С. 207.

242 Illustrissimus dominus Albus Imperator. Lettera di Francesco Sforza a Giacomo zecchiere generale di tutto il regno del Bianco imperatore // Barbieri G. Milano e Mosca nella politica del Rinascimento. Bari, 1957. P. 82—84; Гуковский М. А. Сообщение о России московского посла в Милан (1486 г.) // Вопросы историографии и источниковедения истории СССР (Труды ЛОИИ АН СССР. Вып. 5.) М., 1963. С. 650; Рутенбург В. И. Итальянские источники о связях России и Италии в XV в. // Исследования по отечественному источниковедению (Труды ЛОИИ АН СССР. Вып. 7.) М., 1964. С. 458; Хорошкевич А. Л. Русское государство в системе международных отношений... С. 84.

243 Розов H. H. Похвальное слово великому князю Василию III // АЕ за 1964. М., 1965. С. 281.

244 Тамсама.

245 Alii quoque Principem Moscoviae album Cesarem, praecipue vero subditi sui appelant, id est, Regem vel Imperatorum Russiae albae. Russia etenim ut supra dictum est, Moscorum duci subjecta. Alba dicitur, ea vero cui Polonorum Rex praetest (quamuis et Albae partem possideat) nigra appellat Russia. Vel etiam ideo dictum esse Regem Album Moscorum Principem existimo, quod incolae omnium Regionum ipsius imperio subjectarum, vestibus albis et pileis plerumque utantur. Alexandri Gvagnini Veronensis. Moscoviae descriptio // HRS V. I, 1841. P. 2; польскi тэкст гл.: Kronika Sarmacyey Europskiey. Przez Alexandra Gwagnina. Warszawa, 1768. S. 323.

246 Хорошкевич А. Л. Русское государство в системе международных отношений... C. 84, 97—98; Г. Хаpашкевiч слушна паказала на беcпадстаўнасць спроб звязаць тэрмiны “белы цар”, “белы кароль”, “белы iмператар” з Белай Руссю. Гл. Хоpошкевич А. Л. Сигизмунд Геpбеpштейн и его “Записки о Московии” // Геpбеpштейн С. Записки о Московии. Прим. 164, с. 300.

247 Імя Буркмайра прыцягвае ўвагу таму, што каля 1491 г. ён гравіраваў канцэптуальна важную для фіксацыі назвы Белая Русь Айхштэцкую карту. Гл. заўв. 284.

248 Das Bьndnis des Weisskunigs mit den Weissrussen im Jahre 1515. Der Weiss Kunig. Eine Erzдhlung von den Thaten Kaiser Maximilian der Ersten. Wien, 1775. Abb. 198.

249 Сб. РИО. Т. 59. 1887. Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско–Литовским (1533—1560). С. 474; Савва В. И. Московские цари и византийские василевсы. Харьков, 1901. С. 299—300.

250 Савва В. И. Московские цари и византийские василевсы. С. 284; Геpбеpштейн С. Записки о московитских делах. С. 24; Геpбеpштейн С. Записки о Московии. С. 75. У першым выданнi па–нямецку 1557 г. гэтая думка выражана больш падрабязна: “просты народ у Масковii, калi жадае выказацца вытанчана, называе вялiкага князя “белым царом” (weisser Khunig).

251 Геpбеpштейн С. Записки о московитских делах. С. 292; Геpбеpштейн С. Записки о Московии. С. 75.

252 Piroїyсski J. Z dziejуw obiegu informacji w Europie XVI w. // Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagieііoсskiego. MCLIV. Prace Historyczne. Zeszyt 115. Krakуw, 1995. S. 253.

253 Alexandrowicz S. Rozwуj kartografii Wielkiego Ksiкstwa Litewskiego od XV do poіowy XVIII w. Poznaс, 1989. S. 36—37. Russae albae rubraeque разам з назвамі іншых краін і абласцей вынесеныя ў загаловак гэтай каpты. Таму нельга пагадзіцца з меркаваннем Л. Казлова, быццам бы першай картай, на якой Белая Русь была вынесеная ў загаловак, была карта Г. Баплана (сяр. XVII ст.). Гл. таксама заўв. 544.

254 Савва В. И. Московские цари и византийские василевсы. С. 284.

255 О России в царствование Алексия Михайловича. С. 42.

256 Китайская реляция о посольстве Николая Спафария в Китай. Маньчжурский текст в перев. А. О. Ивановского. СПб., 1889, passim; Урсул Д. Т. Милеску Спафарий. М., 1980. С. 51.

257 Геpбеpштейн С. Записки о Московии. Прим. 166, с. 300.

258 The surname of the imperial house of Russia is called Bela. It took the original (as is supposed) from the kings of Hungary. Флетчеp Дж. О госудаpстве Русском. СПб., 1906. С. 25; Fletcher G. Of the Russe Commonwealth // Rude & barbarous kingdom. Russia in the accounts of sixteenth–century English voyagers. Ed. by Lloyd E. Berry and Robert O. Crummey. Madison — London, 1968. P. 126; Хоpошкевич А. Л. Сигизмунд Геpбеpштейн и его “Записки о Московии” // Геpбеpштейн С. Записки о Московии. С. 300. На думку Г. Харашкевiч, Флетчар меў на ўвазе перадусiм караля Белу II Сляпога (1108—1141). Яна таксама лiчыць, што ў першай чвэрцi XVI ст. версiя пра сваяцтва маскоўскай i венгерскай дынастыi актыўна выкарыстоўвалася Крамлём як адна з падставаў для прэтэнзiй на землi Цэнтральнай i Ўсходняй Еўропы.

259 Як меркаваў славуты гiсторык картаграфii Л. Багроў, аўтарамi вядомых у XIV—XV ст. “пталемееўскiх” карт маглi быць вiзантыйскiя географы Максiм Плануд i Нiкiфар Грыгара. Гл., напрыклад: Strzelecka B. Ze studiуw nad geografi№ i kartografi№ XV w. // Czasopismo geograficzne. T. XXX, 1959. S. 291.

260 Посольство от Василия Иоанновича, великого князя московского, к папе Клименту VII. C. 35; Письмо Алберта Кампензе к Его Святейшеству Папе Клименту VII о делах Московии // [Семёнов В.] Библиотека иностранных писателей о России. Т. 1. СПб., 1836. С. 29; Анучин Д. Н. Рельеф поверхности Европейской России в последовательном развитии о нем представлений. С. 63; Рамсей Р. Открытия, которых никогда не было. С. 187.

261 Алексеев М. П. Сибирь в известиях западноевропейских путешественников и писателей. Т. I. С. 85; Доpошкевич В. H. Hоволатинская поэзия Белоpуссии и Литвы. Мн., 1979. С. 106; Борисовская Н. Старинные гравированные карты и планы XV—XVIII вв. М., 1992. С. 22.

262 Пиpлинг П. Россия и папский пpестол. Кн. 1. С. 168; Аннинский С. А. Рассуждение о Московии Франческо Тьеполо. С. 368; Савельева Е. А. “Моpская каpта” Олауса Магнуса и ее значение для евpопейской каpтогpафии // Истоpия геогpафических знаний и откpытий на Севеpе Евpопы. Л., 1973. С. 82; Хорошкевич А. Л. Русское государство в системе международных отношений... С. 6, 84.

263 Савельева Е. А. Hовгоpод и Hовгоpодская земля в западноевpопейской каpтогpафии XV—XVI вв. // Геогpафия России XV—XVIII вв. (по сведениям иностpанцев). Л., 1984. С. 6.

264 Schedel H. Liber Chronicarum. Secunda etas mundi. Folium XII—XIII. Карту света для гэтай своеасаблiвай гiсторыка–геаграфiчнай энцыклапедыi распрацаваў, напэўна, Геранiм Мюнцэр (1437—1508). Борисовская Н. Старинные гравированные карты и планы XV—XVIII вв. С. 25, 27.

265 Nordenskjold A. E. Periplus. P. 61.

266 Павел Иовий Hовокомский. Книга о Московитском посольстве // Геpбеpштейн С. Записки о московитских делах. C. 263; Michow H. Die дltesten Karten von Russland. Ein Beitrag zur historischen Geographie. Hamburg, 1884. S. 82; Огородников В. И. Донесение о Московии второй половины XVI века // ЧОИДР. 1913, кн. 2 (245). С. X, 7.

267 Вальдман К. Н. Об изображении Белого моря на картах XV—XVII вв. // Истоpия геогpафических знаний и откpытий на Севеpе Евpопы. Л., 1973. С. 92; Савельева Е. А. “Моpская каpта” Олауса Магнуса. С. 80.

268 Lenox — другая назва шатландскага графства Дамбэртаншыр, дзе захоўвалася калекцыя старажытных карт і глобусаў.

269 Nordenskjold A. E. Facsimile–atlas to the early history of cartography with reproductions of the most important maps, printed in the XV and XVI centuries. Stockholm, 1889. P. 75; Атлас истории географических открытий и исследований. М., 1959. Карта 32 а.

270 Ельницкий Л. А. Знания древних о северных странах. С. 111.

271 Такiя карты, уведзеныя ў VII ст. Ісiдорам Севiльскiм, служылi iлюстрацыяй да бiблейскага апавядання аб рассяленнi сыноў Ноя пасля патопу (Кніга Роду, 10). Яны мелi выгляд круга (ці літары „О“), у якi ўпiсвалася лiтара „Т“, утвараючы манаграму, якая расшыфроўвалася: Orbis Terrarum (Круг зямны). Верхнi сектар круга адпавядаў Азii, заселенай нашчадкамi Сiма; левы нiжнi — Еўропе (Яфета); правы нiжнi — Афрыцы (Хама). Вертыкальнай рысай “Т” служыла Мiжземнае мора, гарызантальнай — Танаiс, Чорнае, Мармуровае, Эгейскае мора i Нiл (цi Чырвонае мора). У цэнтры сярэднявечных карт змяшчалі Ерусалiм — месца Хрыстовых пакутаў і Гробу Панскага, маючы на ўвазе і старазапаветнага прарока Езэкіля: “Так кажа Пан Бог: Гэта — Ерусалiм! Я паставіў яго сярод народаў, і вакол яго — землі” (Ез. 5, 5). Гл. таксама: Белы А. Беларусь на Эбсторфскай карце XIII ст. // Спадчына. 1999. № 2.

272 ПСРЛ. Т. 22. Ч. I. СПб., 1914. С. 208.

273 Kronika Sarmacyey Europskiey. S. 323.

274 Qui lingua eorum Wilzi dicuntur, crudelissimi ambrones, quos poeta Gelanos vocat vel Meoticas, sive deserta Getharum aut litus Scithicum quod Martianus ait confertum esse multiplici diversitate barbarorum. Magistri Adam Bremensis Gesta Hammaburgensis Ecclesia