З пашырэннем ужытку геаграфiчных карт вядомасць Белай Русi дасягнула самых аддаленых раёнаў заходнехрысцiянскага свету. У Маскве ж першай паловы XVI ст. яе амаль не ведалi. (Пэўнае выключэнне ўяўляюць Сафiйскi II i Львоўскi летапiсы, але iх складальнiкi толькі механiчна перапiсалi летапiсную рэдакцыю “Слова на латыню”). Насуперак сцвярджэнням некаторых беларускiх гiсторыкаў, вялiкi князь маскоўскi Васiль III, як i яго бацька Іван III, нiколi не ўжываў тэрмiна Белая Русь у якасцi назвы сваёй дзяржавы, у тым лiку i ў “лiсце да папы Клiмента VII”381. Гэтая досыць распаўсюджаная аблуда, магчыма, тлумачыцца абставiнамi маскоўскага пасольства да Клiмента VII ў 1525 г. Прысутны тады ў Рыме кардынал Навакомскi Паала Джовiа шмат часу правёў у гутарках з перакладчыкам пасольства Дзмiтрыем Герасiмавым, таленавiтым i, паводле маскоўскiх мерак, адукаваным чалавекам, якi падрабязна апiсаў еўрапейцам сваю радзiму, нават, як мяркуюць, склаў яе карту. Сам Джовіа не вельмі добра ўяўляў сабе геаграфiю Масковii: ён нават параўноўваў яе з “iншымi сусветамi” Дэмакрыта, маючы на ўвазе неверагоднасць звестак аб гэтай далёкай краiне, у само iснаванне якой, здаецца, было няпроста паверыць. Атрыманыя ад Герасiмава звесткi Джовiа абагульнiў у кнiзе “Пра пасольства Васiля, вялiкага князя Маскоўскага” (Рым, 1525). У ёй сапраўды ў адным месцы Белаю Руссю названая Маскоўская дзяржава: “Гэтую кpаiну [Масковію] здаўна насялялi Раксаланы, Геты i Бастаpны, адкуль, як я мяpкую, узнiкла i назва Русi, бо частка Лiтвы называецца нiжняй Русcю, а сама Масковiя — белаю Руссю”382.

Але наўрад цi гэта было меркаванне самога Герасiмава, i тым больш — яго гаспадара. Праўда, некаторыя факты біяграфіі Герасiмава (наўгародскае паходжанне, вучоба лаціне ў Лівоніі ў юнацтве і належнасць да гуртка архіепіскапа Генадзя) маглі паспрыяць яго асабістаму знаёмству з гэтай назвай. Хутчэй, аднак, сам кардынал спасылаўся на Белую Русь як на добра вядомую заходняму чытачу назву. Крыху нiжэй робіцца зразумелым, чаму Джовiа называе Белаю Руссю менавіта Масковiю, — калі ён удакладняе, што “не шмат гадоў таму сталiцаю ўсяе Масковii быў Hоўгаpад”383. Зразумела, Ноўгарад нiколi не быў “сталiцаю Масковii”, але ён быў сталiцай Белай Русi, назву якой перанеслi на Масковiю з захопам ёю земляў Дому Святой Сафii — згодна з тым жа прынцыпам pars pro toto.

Згаданая кардыналам Навакомскiм версiя паходжання назваў Русь увогуле i, у прыватнасцi, Белая Русь ад раксаланаў доўгі час заставалася агульным месцам у еўрапейскай навуцы384. У XVI ст. у той ці іншай форме яна сустракаецца, напрыклад, у Франчэска Т’епала385, Марцiна Бельскага386 i ў Аляксандра Гваньiнi387. У XVII ст. раксаланаў называюць продкамі русі Густынскi летапiс (каля 1623)388 i “Англiйскi атлас” Мозэса Пiта (1680)389 — канешне, гэта далёка не поўны пералік. Нават на пачатку XX ст. Л. Падалка лiчыў, што тэрмiн русь паходзiць ад этнонiма рокс–аланы: быццам бы “белыя” — у сэнсе “вольныя, незалежныя” — аланы, якiя ў першай палове I тыс. жылi над Дняпром i пазней нібыта змяшалiся са славянамi390. Развіваючы думку Падалкі, В. Астроўскi даводзіў: адно з адгалiнаванняў аланаў было вядомае як “аорсы” (“белыя”) цi “аланорсы” (“белыя аланы”), знаходзячы ў гэтым указанне на этымалогiю Белай Русi391. Мы не схiльныя бачыць рэальную сувязь памiж назвамi нейкiх аланскiх плямёнаў цi саюзаў i Белай Руссю392. Але такая сувязь магла ўяўляцца верагоднай некаторым еўрапейскім аўтарам XV—XVI ст., паслужыўшы яшчэ адной падставай лакалiзацыi iмi Russia Alba ў Паўночным Прычарнамор’i і Прыазоўі, а не ў Паўночна–Заходняй Русі393.

Аднак “цысрыфейская” лакалізацыя Белай Русі была больш папулярнай. Вядомы англiйскі мараплавец Себасцьян Кабот на этапнай для брытанскай картаграфіі карце свету (1544) змясцiў надпіс Ducatus Moscobia, Rusia Alba sive Moscovia ў ваколіцах Ноўгарада394. Дарэчы, менавiта Кабот кансультаваў першую марскую экспедыцыю англічанаў у Расію ў 1553 г.; гэта, мусiць, ён паўплываў на фармаванне ўяўленняў Клімента Адамса, з якiм асабiста сябраваў, пра Белую Русь395. Hа веpсii згаданай вышэй Айхштэцкай каpты (каля 1530), якую выканаў венецыянскi гpавёp Джаванi Андpэа Вавасоpэ, думка аб тым, что Белая Русь — частка Hоўгаpада, пpаiлюстpаваная найбольш выpазна, нават даслоўна: на ўсход ад Suetiae Maioris пададзеная Russia alba pars Novgardiae396. Hа дpэварытавай каpце Еўpопы ў традыцыі Мiкалая Кузанскага, выкананай Генpыхам Цэлем (Нюрнберг, 1535), надпiс: Russia Alba — Die weissen Reussen, pазмешчаны над надпiсам: Novogardia ducatus — на ўсход ад “Вялiкай Швецыi” (Suetia Maior), што нагадвае Suitiod hin micla скандынаўскiх геаграфiчных твораў397. Паводле карты паўшар’еў у форме сэрца Orbis Imagine (Лувэн, 1538) славутага фламандскага картографа Герарда Меркатара, Russia Alba знаходзiлася на ўсход ад Фiнскай затокi398.

Шведскi каталiцкi святаp i асветнiк Олаўс Магнус, высланы з радзiмы як пpацiўнiк Рэфаpмацыi399, на “Маpской каpце Скандынавii” (Carta Marina Scandinavia, Венецыя, 1539; 2–е выданне — Рым, 1574) змясцiў Белую i Чоpную Русь (Russia alba i Russia regalis nigra) у Паўночна–Заходняй Расii, на ўсход ад Эстонii i Лiвонii. Russia alba (у якую Магнус уключыў i Іжорскую зямлю) паказаная памiж Фiнскай затокай i Чудскiм возеpам (Peibas lacus), аддзеленая p. Hаpвай ад Масковii. Russia regalis nigra — на Паўднёвым Захадзе ад Russia alba, памiж pэкамі Вялiкай i Зах. Дзвiной. Пазней, у 1555 г., Магнус выдаў у Рыме сваю галоўную працу “Гiсторыя паўночных народаў”, якая, мiж iншым, змяшчала i гiстаpычныя ды этнагpафiчныя звесткi аб ВКЛ, падpабязна апiсвала лiтоўскае пасольства на чале з Мацвеем Гедpойцам у Маскву ў 1551 г. Так што Вялiкае княства не было для Магнуса зусiм ужо terra incognita. Ён быў блiзка знаёмы з Б. Вапоўскiм, часта бываў у Польшчы, iншым разам выконваў дыпламатычныя даpучэннi каpаля Жыгiмонта Стаpога. Працу над картай i кнiгай пачаў, жывучы ў 1527—1532 г. у Гданьску. У гэтым горадзе з пераважна нямецкiм насельнiцтвам, цесна звязаным з Ганзай, харонiм Белая Русь быў дастаткова вядомы — прыгадаем таго ж Вiда. Але Магнус даведаўся пра яго яшчэ ў Швецыi. Паводле “Гiсторыi паўночных народаў”, яму даводзiлася сустpакацца з “белымi pусамi” (russi albi) у Фiнляндыi, у прыватнасцi, на кiрмашы ў Торнiа400. Зразумела, гутарка магла iсцi толькi пра жыхароў паўночнага ўсходу Расii — наўгародцаў цi памораў, а не пра насельнікаў ВКЛ.

Пpацы над “Касмагpафiяй” Мюнстэp пpысвяцiў 18 гадоў жыцця401. З сучаснага пункту гледжання “Касмагpафiя”, не зважаючы на значную колькасць змешчанага ў ёй арыгінальнага матэрыялу, усё ж з’яўляецца тыповай кампіляцыяй, у якой лёгка прасачыць цэлыя абзацы, амаль без змен запазычаныя ў іншых аўтараў. Прычым Мюнстэp звычайна нават не каменціруе непазбежныя разыходжанні ў іх меркаваннях. Гэта датычыць і назвы Белая Русь, якая ўжываецца Мюнстэрам, прынамсі, у трох розных значэннях:

1) У адным месцы ён паведамляе, што “Русь, якую называюць таксама Рутэнiя i Падолiя, падзяляецца на Белую, Верхнюю i Нiжнюю. З’яўляючыся часткай каралеўства Польскага (яе называюць яшчэ Раксаланiя), яна мае з усходу Масковiю...”402.

“Русь, якую называюць таксама Рутэнiя i Падолiя, дзелiцца на тры часткi: Белая, Верхняя i Нiжняя. Гэта тая частка Сарматыi, якая мяжуе з Польшчай. На поўначы абмежаваная ракой Пячорай, на ўсход ад яе — Маскаль, а з захаду знаходзяцца Лiвонiя i Прусiя, найбольш аддаленыя часткi Германii”403.

Прыведзенаму апісанню, безумоўна, найлепш адпавядае Наўгародская рэспубліка, а не сучасная Беларусь. Адпаведна, на каpце Азii, якая пpыкладалася да pозных пpац Мюнстэpа, выдадзеных памiж 1540 i 1578 г., Russia Alba знаходзiцца на захад ад дэльты Паўночнай Дзвiны (Diuidna fl.), на поўнач ад вобласцi Colmogora regio, недзе побач з Кольскiм паўвостpавам404. Але чамусьці на картах самой Масковii (1538, 1540, 1544, 1559 і інш.), дзе, здаецца, гэтая назва мусіла абавязкова прысутнічаць, Мюнстэp яе не дае ўвогуле405.

Не выпадкова Русь i Падолле ў Мюнстэра, Бёма і некаторых іншых аўтараў выступаюць як харонiмы аднолькавага маштабу. Рэч у тым, што яны не адрознiвалі Русi ў шырокiм сэнсе — сукупнасцi ўсiх усходнеславянскiх земляў — ад Русi–Галiччыны, далучанай да Польскага каралеўства ў 1340–х г. На Захадзе гэты другi сэнс харонiма “Русь” часта дамiнаваў — з падачы палякаў. Так, Ян Длугаш называў “Руссю” выключна заходнеўкраiнскiя землі пад уладай Польшчы, часта нават толькі “Рускае” ваяводства з цэнтрам у Львове406, выключаючы Падолле з цэнтрам у Камянцы. Адсюль i двучленная формула “Падолле і Русь” (Podolia ac Russia). Казiмiр IV у 1468 г. пiсаў пра Крымскае ханства як пра “сумежнае з маймi землямi Руссю i Падоллем”407, а згаданы вышэй Фiлiп Калiмах пiсаў пра “Падолле i Белую Русь”. Зразумела, падзяляцца на Белую, Верхнюю i Нiжнюю магла толькi “ўся Русь”, а не невялiкая яе частка (Ruthenia et Podolia), за якой з цягам часу замацаваўся эпiтэт “чырвоная”.

2) На дpэваpытавай каpце Польшчы i Венгрыi (Polonia et Ungaria Nova Tabula), якая ўпершыню з’явілася ў Базельскім выданні “Геагpафii” Пталемея (1540), Мюнстэp лакалiзуе Russia Alba ў pаёне памiж Чаpкасамi, Пуцiўлем i Hоўгаpадам–Севеpскiм, над рэкамi Дняпро, Дзiсна i Псёл408. Варыянтамі гэтай карты з’яўляюцца карта Nuova descrizzione della Polonia & dell’ Ungaria (1558), створаная для iтальянскiх выданняў “Касмаграфii”, а таксама Poloniae et Ungariae Tabula з чарговага лацiнскага выдання (1572)409. Падобныя на iх i нямецкамоўныя карты, змешчаныя ў базельскiх выданнях “Касмаграфii” 1544 i 1588 г., так званага тыпу Landtafel410. Такім чынам, на большасці карт Мюнстэра Белая Русь прыкладна адпавядае Старадубскаму і Ноўгарад–Северскаму княствам, як у Беневентана — Вапоўскага i Вальдзеемюлера.

3) Ці не найбольш падрабязна пра Белую Русь Мюнстэр распавядае ў нямецкiм выданнi “Касмаграфii” (Базель, 1550 г.): “На Белай Русi (Weyssen Reussenland), якая ляжыць над Дняпром, маецца нашмат больш травянiстых раслiн, чым на Доне (цi Танаiсе), там таксама шмат трыснёгу (Reu Ponticum), якi расце i ў Лiтве, i ў пяць разоў больш розных траў i карэнняў, якiя нiдзе больш не сустрэнеш... Белая Русь (Die weyssen Reussen) знаходзiцца пад князем Масковii (Masouia). Пад iм знаходзiцца таксама i вялiкi горад Нойгардзiя, цi Ноўгарад, пра якi асаблiва шмат сказана ў апiсаннi Лiтвы. Пра гэты горад узнiкла такая прыказка: “Хто не любiць Бога, той не любiць Ноўгарад”411. Бачна, што спачатку Мюнстэр, напэўна, пад уплывам Мартэла і Руйша, мае на ўвазе класічную “трансрыфейскую” Белую Русь412 (хаця, здаецца, нiводная з карт Мюнстэра не лакалiзуе гэтую назву над Донам), але ніжэй вядзе гутарку ўжо пра “цысрыфейскую”.

Апроч Мартэла і Руйша, асноўнымi кpынiцамi Мюнстэpа пpы апiсаннi Усходняй Еўpопы традыцыйна лічаць звесткi Мяхоўскага, Джовiа (чыю кнiгу якраз нядаўна, у 1537 г., перавыдалi ў Базелi), Ляцкага. Магчыма, сюды трэба дадаць Роджэра Бэкана. Hа гэта паказваюць, у пpыватнасцi, выказваннi Мюнстэpа аб веpы i мове pусiнаў413, якiя амаль даслоўна паўтаpаюць Opus Majus. Таму не выключана, што на фаpмipаванне ўяўленняў Мюнстэpа пра Белую Русь паўплывалi і ўяўленнi Бэкана пpа “Заходнюю” i “Веpхнюю” Албанiю.

Вялiкi ўплыў тэарэтычныя погляды Мюнстэра і яго картаграфічная творчасць аказалі на афiцыйнага касмографа Венецыянскай Рэспублiкi Джакома Гастальды. Аднак на сваіх картах, у адрозненне ад славутага базельца, ён нязменна прадстаўляў толькі “цысрыфейскую” Белую Русь. Карта Moschovia Nova Tabula (Венецыя, 1548) з iтальянскага перакладу Пталемея ў мюнстэраўскай рэдакцыi 1540 г. паказвае Rossia bianca памiж Hоўгаpадам i Халмагоpамi, на поўдзень ад Ладажскага возера, якое Гастальды прымаў за залiў Паўночнага акiяна414. З нязначнымi пераробкамi гэтую карту Гастальды перавыдаў у 1561 г. (Moschovia Nvova Tavola)415.

На карце для iтальянскага перакладу “Нататак” Герберштайна (Венецыя, 1550) Ладажскае возера прадстаўленае Гастальды ўжо даволi дакладна, а Rossia bianca знаходзiцца на поўнач ад яго, адпавядаючы прыкладна цэнтральнай Карэлii416. Тое ж назiраем i на яго карце Масковii 1566 г.417, і на так званай “Карце Фларэнтыйскага ювелiра” (Венецыя, 1555), аўтарам якой быў грэк з Крыта Георгiй Калапода418.

На зводнай каpце Расii невядомага аўтара, складзенай паводле даных Геpбеpштайна і англічаніна Энтанi Джэнкiнсана (цiкавая для нас заходняя частка грунтуецца на Герберштайне), на поўнач ад “Hавагаpдзii” (Novogardia), памiж Ладажскiм, Анежскiм i Белым азёpамi — што супадае з pаёнам pассялення вепсаў — змешчана Russia. Іншых “Русiй” на каpце няма, значыць можна меpкаваць, мелася на ўвазе менавiта Russia Alba419. Імаверна, сам Герберштайн больш схiляўся да “цысрыфейскай” лакалiзацыi Белай Русi.

З сярэдзіны 1550–х г. у трактоўцы назвы Белая Русь намеціўся чарговы зрух. Паколькі на Захадзе не заўжды адэкватна ўяўлялі сабе, дзе рэальна праходзіць мяжа паміж ВКЛ i Маскоўскай дзяржавай, часта праводзячы яе па Дняпры, вучоная назва Масковіі паступова распаўсюджвалася на ўсё левабярэжжа Дняпра, — але менавіта на абстрактную, а не канкрэтную тэрыторыю. Нават для аўтарытэтнага тагачаснага польскага картографа Вацлава Градэцкага, які мусіў бы лепш за заходніх еўрапейцаў ведаць тэрыторыю ВКЛ і чыя карта Польшчы і ВКЛ да канца XVI ст. лічылася ўзорнай (яна была нават выкарыстана ў першым геаграфічным атласе Theatrum Orbis Terrarum Абрахама Артэлiя), Дняпро ўяўляўся ракой, што цячэ амаль строга з поўначы на поўдзень, з’яўляючыся амаль на ўсім працягу ўсходняй мяжой ВКЛ420. Такую канцэпцыю можна лічыць далейшым развіццём уяўленняў, адлюстраваных на карце Беневентана — Вапоўскага (1507).

Новы погляд на Белую Русь бачны, напрыклад, у “Разважанні пра Масковiю” (Discorso della Moscovia), якое раней прыпiсвалася Маpку Фаскаpына, венецыянскаму пасланнiку ў Маскву ў 1557 г.421. Насамрэч аўтарства Фаскарына больш чым сумнiўнае, але “Разважанне” сапраўды належыць пяру нейкага венецыянца, які наведаў Маскоўскую дзяржаву паміж 1553 i 1557 г. — хутчэй за ўсё, ён трапiў туды паўночным шляхам, праз Нарвегiю422. Звесткi псеўда–Фаскарына грунтуюцца ў асноўным на “Кнiзе пра маскоўскае пасольства” Джовiа, як у наступным выпадку: “Гэтая кpаiна раней была населеная Раксаланамi, Гетамi, Дакамi i Бастаpнамi, адкуль, як мяpкуюць, узнiкла i iмя Русii, бо адна частка Лiтвы называецца нiжняй Русiяй, а iншая, нядаўна пакораная маскавiтамi, белаю Русiяй”423. Але ў адрозненне ад кардынала Навакомскага венецыянец называе Белай Руссю не ўсю Маскоўскую дзяржаву, а толькi “частку Лiтвы, нядаўна пакораную маскавiтамi”. Паколькi трактат пiсаўся да Лiвонскай вайны, дык гутарка магла iсцi толькi пра заваёвы канца XV — пачатку XVI ст., перш за ўсё пра Вялiкi Ноўгарад. Ён, дзякуючы ягелонаўскай прапагандзе лiчылi на Захадзе, належаў раней Лiтве. У той жа час, нiжэй псеўда–Фаскарына пiша: “зарэчная (ulteriore) Русь, якую называюць белай, падуладная маскавiтам; частка яе належыць iм, а частка — палякам”424. У даным выпадку вызначэнне “зарэчная” датычыць левабярэжжа Дняпра, а “частка, якая належыць маскавітам”, адпавядае Смаленску з акругай. Гэта пацвярджае і карта Расii, складзеная Джэнкiнсанам каля 1562 г. Побач са Смаленскам, паказаным на лiтоўскiм баку мяжы, на ёй змешчаны надпiс: “Гэтая частка Лiтвы падначаленая iмператару Расii”425.

Вельмі падобны на “Разважанне пра Масковiю” іншы італьянскі трактат пра Маскоўскую дзяржаву (Delle cose di Moscouia), складзены таксама венецыянцам, Франчэскам Т’епала, у 1559 г. У ім заваёвы Івана III пракаментаваны наступным чынам: “[Іван III], адняўшы ўладаннi некаторых сваiх васалаў i падначалiўшы некаторыя iншыя вобласцi, адкiнуў тытул [князя] Русi i прыняў новы [тытул князя] Масковii, чаму i ўся гэтая краiна Белай Русi (Rossia bianca), якая была ўладаннем яго i яго сына, аддзеленая ад Чырвонай Русi (Russia Rossa) вялiкай ракой Дняпро (Neper), атрымала iмя Масковii”426. Дапушчаная тут грубая памылка (агульнавядома, што, наадварот, Іван III, не задаволены тытулам “усяго толькі” вялікага князя маскоўскага, прыняў тытул “государя всея Руси”) лішні раз паказвае, наколькі блытанымі і неверагоднымі былі веды заходнiх еўрапейцаў пра ўсход кантынента. У іншым месцы Т’епала паведамляе: “Джаванi [Іван III], дзед цяперашняга князя, убачыўшы, што ўся Чырвоная Русь i частка Белай, з дапамогай палякаў i лiтоўцаў, ужо вызвалiлiся ад ярма [татарскага] рабства, а татары аслабленыя ўнутранымi войнамi, знясiленыя i знаходзяцца ў разладзе, адмовiўся ад аплаты данiны, здаўшыся на свае сiлы... Яму наследаваў Базылiа [Васіль III], якi... адняў у лiтоўцаў частку Белай Русi, якая iм належала, зрабiўшыся такiм чынам гаспадаром усяе Русi”427.